Người huấn luyện động vật cho phim là người chuẩn bị, chăm sóc và chỉ dẫn chó, ngựa, mèo hay bất cứ con vật nào xuất hiện trên màn ảnh, đứng ngay ngoài khung hình để ra hiệu trong lúc quay. Nhiều vai động vật nổi tiếng thực ra do vài con vật giống nhau thay phiên đóng, và mỗi con đều có người huấn luyện riêng. Từ năm 1940, phim trường Mỹ có người giám sát độc lập để bảo vệ động vật, sau một vụ việc gây phẫn nộ trong lúc quay phim năm 1939.
Người huấn luyện làm gì trên phim trường
Công việc bắt đầu từ rất lâu trước ngày quay. Người huấn luyện đọc kịch bản, liệt kê những gì con vật phải làm: chạy tới một vị trí, nằm xuống, nhìn về một hướng, sủa đúng lúc, đi cạnh diễn viên. Mỗi hành vi được dạy riêng trong nhiều tuần, rồi ghép lại thành chuỗi.
- Chọn con vật. Ngoại hình hợp vai, tính khí điềm tĩnh, không sợ đèn, tiếng ồn và người lạ. Tính khí quan trọng hơn ngoại hình.
- Dạy hành vi. Hầu hết dùng cách thưởng: con vật làm đúng thì được đồ ăn, đồ chơi hoặc lời khen. Nhiều người dùng tiếng "clicker" để đánh dấu đúng khoảnh khắc con vật làm đúng.
- Làm quen phim trường. Đưa con vật tới bối cảnh trước, cho ngửi, đi lại, gặp diễn viên, để ngày quay nó không bỡ ngỡ.
- Ra hiệu khi quay. Người huấn luyện đứng ngoài khung, dùng tay, ánh mắt hoặc tiếng gọi khẽ. Vì tiếng có thể lọt vào micro, nhiều tín hiệu là cử chỉ.
- Bảo vệ con vật. Theo dõi dấu hiệu mệt, nóng, căng thẳng và có quyền yêu cầu dừng.
Vì sao con vật trên phim nhìn diễn viên đầy tình cảm
Một mẹo quen thuộc: khi cảnh cần con chó nhìn diễn viên trìu mến, người huấn luyện có thể đứng sau lưng diễn viên, hoặc diễn viên giữ một miếng thưởng gần mặt. Khán giả thấy một ánh mắt đầy cảm xúc; thực ra con chó đang chờ phần thưởng. Điều này không làm cảnh phim kém đi, nó chỉ cho thấy phía sau mỗi khoảnh khắc "tự nhiên" là sự chuẩn bị cẩn thận.
Một vai, nhiều con vật
Khán giả thường nghĩ một nhân vật động vật do một con đóng. Thực tế, các đoàn phim lớn thường dùng vài con giống nhau, mỗi con giỏi một việc. Con này giỏi chạy, con kia giỏi nằm yên trong cảnh cận, con khác chịu được tiếng ồn ở cảnh đông người. Dùng nhiều con còn để không con nào phải làm việc quá lâu trong một ngày.
Với con vật lớn nhanh, việc này càng cần thiết. Phim Babe (1995) kể về một chú heo con, nhưng heo con lớn lên rất nhanh trong vài tuần, nên đoàn phim phải dùng nhiều chú heo cùng lứa tuổi thay phiên nhau qua suốt thời gian quay. Người xem chỉ thấy một nhân vật.
Những tên tuổi bốn chân và người đứng sau
| Nhân vật | Người huấn luyện | Điểm đáng nhớ |
|---|---|---|
| Rin Tin Tin | Lee Duncan | Chú chó becgie Đức đóng nhiều phim câm thập niên 1920 cho hãng Warner Bros., thường được nhắc là một trong những ngôi sao giúp hãng đứng vững thời ấy |
| Lassie | Rudd Weatherwax | Trong Lassie Come Home (1943), cô chó Lassie thực ra do một chú chó đực tên Pal đóng; con cháu của Pal tiếp tục đóng Lassie nhiều năm sau |
| Uggie | Omar Von Muller | Chú chó nhỏ trong The Artist (2011), nhận giải Palm Dog, giải vui dành cho diễn viên chó tại Liên hoan phim Cannes |
Chuyện Lassie do chó đực đóng là chi tiết hay được kể: chó đực collie thường to hơn và giữ bộ lông dày đều quanh năm, nên trên màn ảnh trông đẹp ổn định hơn. Người xem nhiều thế hệ yêu Lassie mà không hề biết, và cũng không cần biết. Đó chính là thành công của người huấn luyện.
Bảo vệ động vật trên phim trường
Lịch sử ngành có những trang không đẹp. Thời đầu, nhiều cảnh động vật được quay bằng cách gây nguy hiểm thật cho con vật. Năm 1939, trong lúc quay phim Jesse James, một chú ngựa bị đưa ra khỏi vách đá xuống sông và đã chết. Sự việc gây phẫn nộ, và từ năm 1940, Hội Nhân đạo Mỹ (American Humane) được trao quyền giám sát cách đối xử với động vật trên phim trường Hollywood.
Ngày nay, nhiều phim có người giám sát độc lập của tổ chức này có mặt khi quay cảnh có động vật, và phim đạt yêu cầu được ghi dòng chứng nhận ở danh đề cuối. Hệ thống này không hoàn hảo, từng bị báo chí chỉ trích vì những trường hợp sơ suất, nhưng nó đã thay đổi chuẩn mực của cả ngành.
Những nguyên tắc chung được nhiều đoàn phim áp dụng
- Con vật chỉ làm những hành vi đã được dạy và quen thuộc, không bị ép làm điều nó sợ.
- Giới hạn thời gian làm việc, có chỗ nghỉ mát, nước uống, chỗ yên tĩnh tránh xa đèn và tiếng ồn.
- Cảnh nguy hiểm, như con vật bị thương, bị rơi, đánh nhau, được làm bằng kỹ xảo, hình nộm hoặc cắt dựng, không bao giờ làm thật.
- Có bác sĩ thú y sẵn sàng khi quay với động vật lớn hoặc cảnh phức tạp.
Ngày càng nhiều phim dùng động vật tạo bằng máy tính cho những cảnh mà con vật thật không nên làm. Nhưng với những cảnh gần gũi, cảm xúc, con vật thật vẫn có sức sống mà kỹ xảo khó bắt chước, nên nghề huấn luyện vẫn được cần.
Ở Việt Nam: ngựa, trâu và những người giữ chúng
Phim cổ trang, phim đề tài nông thôn ở Việt Nam thường cần ngựa, trâu, bò, gà, chó. Đoàn phim thường thuê con vật kèm luôn người chủ hoặc người quen chăm nó, vì con vật nghe lời người quen hơn ai hết. Những người giữ ngựa cho các cảnh cưỡi ngựa trong phim cổ trang, hay người nông dân dắt trâu vào cảnh, là những người đứng sau mà danh đề ít khi ghi đủ. Với phim có cảnh ngựa phức tạp, nhiều đoàn mời đội chuyên nghiệp có kinh nghiệm làm phim. Nguyên tắc vẫn vậy: con vật an toàn trước, cảnh quay sau.
Góc nhìn hôm nay: kiên nhẫn của người huấn luyện
Người huấn luyện động vật là kiểu người yểm trợ cho hai phía: họ giúp con vật diễn tốt, và họ đứng ra bảo vệ con vật trước áp lực tiến độ của đoàn phim. Vài điều đáng học cho đời thường:
- Dạy bằng phần thưởng, chia nhỏ từng bước. Người huấn luyện không bắt con vật học cả chuỗi một lúc. Kèm một người mới ở chỗ làm, hay dạy con một việc nhà, cũng hiệu quả hơn khi khen đúng lúc từng bước nhỏ.
- Bảo vệ người yếu thế trong nhóm. Con vật không biết nói "tôi mệt". Người hỗ trợ tốt để ý những người ít lên tiếng nhất.
- Chuẩn bị môi trường trước. Cho con vật làm quen bối cảnh trước ngày quay. Người mới đến một nhóm cũng cần được giới thiệu, dẫn đi một vòng trước khi bị giao việc.
Lần tới xem phim có thú cưng, hãy đọc danh đề cuối để tìm tên người huấn luyện. Và nếu muốn đưa thú cưng nhà mình vào video, hãy nhớ nguyên tắc của dân chuyên: con vật vui vẻ và an toàn quan trọng hơn mọi cảnh quay.
Câu hỏi thường gặp
Lassie trong phim là chó đực hay chó cái?
Nhân vật Lassie là chó cái, nhưng trong Lassie Come Home (1943) vai này do một chú chó đực tên Pal đóng, do Rudd Weatherwax huấn luyện. Con cháu của Pal tiếp tục đóng Lassie trong nhiều năm.
Một con vật trong phim có phải chỉ do một con đóng?
Thường không. Các đoàn phim lớn hay dùng vài con giống nhau, mỗi con giỏi một hành vi, để thay phiên và không con nào làm việc quá sức. Với con vật lớn nhanh như heo con, việc thay phiên là bắt buộc.
Làm sao biết động vật không bị hại khi quay phim?
Nhiều phim Mỹ có người giám sát của tổ chức American Humane có mặt khi quay và ghi dòng chứng nhận ở danh đề cuối. Ngoài ra, cảnh nguy hiểm thường được làm bằng kỹ xảo, hình nộm hoặc cắt dựng.
Rin Tin Tin là ai?
Rin Tin Tin là chú chó becgie Đức nổi tiếng trong phim câm Mỹ thập niên 1920, do Lee Duncan huấn luyện. Phim của chú rất ăn khách và thường được nhắc là góp phần giúp hãng Warner Bros. đứng vững thời đó.
Giải Palm Dog là gì?
Palm Dog là giải thưởng vui dành cho diễn viên chó xuất sắc tại Liên hoan phim Cannes, do giới báo chí lập ra, không thuộc hệ thống giải chính thức. Chú chó Uggie của phim The Artist là một trong những con được trao giải.
