Horatio là người bạn học từ Wittenberg của hoàng tử Hamlet trong vở bi kịch Hamlet của William Shakespeare, viết vào khoảng năm 1599 đến 1601. Anh là người đầu tiên đưa tin về hồn ma vua cha, là người duy nhất Hamlet tin trọn vẹn, và là nhân vật chính còn sống sót ở cuối vở. Lời trăn trối của Hamlet giao cho Horatio đúng một việc: ở lại và kể lại câu chuyện cho đúng.
Horatio là ai
Vở kịch không cho biết nhiều về xuất thân của Horatio. Anh là sinh viên, học cùng Hamlet ở trường đại học Wittenberg bên đất Đức, về Đan Mạch dự tang lễ vua cha. Anh nghèo: Hamlet có lần nói thẳng rằng Horatio chẳng có gì ngoài "tinh thần tốt" để nuôi thân, nên khen anh thì chẳng ai nghĩ là nịnh để xin lợi lộc. Tên anh mang âm hưởng La Mã, gợi tới Horatius trong sử La Mã, và anh cũng tự nhận mình mang tâm hồn La Mã cổ hơn là người Đan Mạch.
Người đọc kỹ sẽ thấy vài chỗ không khớp. Ở cảnh 1, Horatio thuật chuyện vua cha đánh nhau với vua Na Uy như người tận mắt biết rõ triều đình Đan Mạch. Ở cảnh 4, anh lại phải hỏi Hamlet về tục uống rượu ầm ĩ trong cung như một người lạ. Các nhà nghiên cứu Shakespeare đã bàn chuyện này nhiều lần mà không có kết luận chung. Cách giải thích phổ biến là Shakespeare dùng Horatio linh hoạt theo nhu cầu từng cảnh: lúc cần người kể bối cảnh, lúc cần người hỏi thay khán giả.
Horatio làm gì trong vở kịch
Hồi 1: người hoài nghi đi gặp hồn ma
Vở mở màn trên tường thành lâu đài Elsinore lúc nửa đêm. Hai người lính gác đã hai lần thấy một bóng ma giống hệt vua cha, và họ mời Horatio tới vì anh là "người có học", biết cách nói với ma. Horatio ban đầu cho rằng đó chỉ là trí tưởng tượng. Khi tận mắt thấy, anh run sợ nhưng vẫn bước lên chất vấn hồn ma. Rồi anh là người quyết định phải báo cho Hamlet. Không có quyết định ấy, cả bi kịch không bắt đầu.
Ở cảnh 5, khi Hamlet đã nói chuyện với hồn ma và trở về rối loạn, Horatio bảo đây là chuyện kỳ lạ. Hamlet trả lời bằng câu nổi tiếng: trên trời dưới đất còn nhiều điều hơn những gì triết học của anh mơ tới, Horatio ạ. Câu ấy thường được trích để nói về giới hạn của lý trí, nhưng trong vở nó được nói với chính người bạn lý trí nhất.
Hồi 3: đôi mắt thứ hai
Hamlet cho gánh hát diễn lại cảnh giết vua để thử phản ứng của vua Claudius. Anh không tin vào mắt mình, nên nhờ Horatio cùng quan sát nét mặt nhà vua. Ngay trước buổi diễn, Hamlet nói với bạn những lời khen chân thành nhất trong vở:
Give me that man / That is not passion's slave, and I will wear him / In my heart's core, ay, in my heart of heart, / As I do thee.
Đại ý: hãy cho ta một người không làm nô lệ cho cảm xúc, ta sẽ giữ người ấy ở tận đáy tim, như ta giữ cậu. Hamlet khen Horatio là người chịu mọi đòn và mọi ân huệ của số phận với cùng một thái độ bình thản. Hamlet thì ngược lại: suy nghĩ cuồn cuộn, cảm xúc dâng trào. Anh cần một người đứng yên để mình bám vào.
Hồi 4 và 5: người nhận thư, người cùng đứng ở nghĩa địa
Khi Hamlet bị đẩy sang nước Anh rồi thoát về nhờ một vụ cướp biển, người đầu tiên anh viết thư báo tin là Horatio. Trong cảnh nghĩa địa, Hamlet cầm chiếc sọ của anh hề Yorick, và câu "Ôi, Yorick tội nghiệp! Ta từng biết ông ấy, Horatio" được nói với bạn chứ không phải nói một mình như nhiều người tưởng. Ở cảnh cuối, Horatio linh cảm điều chẳng lành và khuyên Hamlet đừng nhận lời đấu kiếm nếu lòng không yên. Hamlet không nghe.
Cảnh cuối: người bị bắt phải sống
Đấu kiếm kết thúc trong thuốc độc. Hoàng hậu chết, Laertes chết, vua Claudius chết, Hamlet trúng kiếm tẩm độc. Horatio chộp lấy chén rượu độc còn lại, nói rằng mình là người La Mã cổ hơn là người Đan Mạch, ý muốn tự kết liễu theo bạn. Hamlet giằng lấy chén và nói lời đáng nhớ nhất về vai người đồng hành:
Absent thee from felicity awhile, / And in this harsh world draw thy breath in pain, / To tell my story.
Hãy tạm xa niềm an nghỉ, hãy thở khó nhọc trong cõi đời khắc nghiệt này, để kể lại câu chuyện của ta. Hamlet lo nhất không phải cái chết mà là tiếng xấu: không ai biết vì sao anh làm thế, người ta sẽ nhớ về một hoàng tử điên giết cả triều đình. Người duy nhất biết đủ để kể đúng là Horatio.
Khi Hamlet tắt thở, Horatio nói câu tiễn biệt mà nhiều thế hệ khán giả thuộc lòng: "Good night, sweet prince, / And flights of angels sing thee to thy rest!" Rồi khi hoàng tử Fortinbras của Na Uy kéo quân vào, Horatio đứng ra đề nghị được kể cho mọi người nghe những gì đã xảy ra. Vở kịch kết thúc khi câu chuyện chuẩn bị được kể lại, và người kể là anh.
Horatio so với những người khác quanh Hamlet
| Nhân vật | Quan hệ với Hamlet | Cách cư xử |
|---|---|---|
| Horatio | Bạn học, ngang hàng | Thẳng thắn, bình tĩnh, giữ bí mật, không đòi gì |
| Rosencrantz và Guildenstern | Bạn học cũ | Được vua gọi về để dò xét Hamlet, nghe lệnh vua |
| Polonius | Quan đại thần | Nói nhiều, núp nghe lén, phục vụ quyền lực |
| Ophelia | Người yêu | Nghe lời cha và anh, bị cuốn vào và tan vỡ |
| Laertes | Đối thủ cùng trang lứa | Hành động nhanh, để vua lợi dụng |
Đặt cạnh nhau sẽ thấy Shakespeare cố ý dựng Horatio làm phép thử. Cả cung điện Elsinore đầy người nói dối, nghe trộm, đổi phe. Horatio là người duy nhất không có lợi ích gì để mất hay được, nên cũng là người duy nhất Hamlet có thể nói thật.
Horatio trên sân khấu và màn ảnh
Vì Hamlet là vở dài nhất của Shakespeare, các đạo diễn thường cắt bớt, và việc cắt ảnh hưởng thẳng tới Horatio. Bản phim năm 1948 của Laurence Olivier bỏ hẳn nhân vật Fortinbras, nên lời tiễn biệt của Horatio gần như là lời cuối. Ngược lại, bản phim năm 1996 của Kenneth Branagh dựng gần trọn văn bản, giữ cả phần Fortinbras, để thấy rõ Horatio ở lại giữa một triều đại vừa sụp đổ. Khi xem các bản dựng, nên để ý xem đạo diễn để Horatio làm gì trong những cảnh anh đứng im: chính những khoảnh khắc ấy cho biết họ hiểu tình bạn này ra sao.
Góc nhìn hôm nay: người giữ câu chuyện
Ở lâu đài Kronborg tại thị trấn Helsingør, Đan Mạch, nơi được xem là hình mẫu cho Elsinore, mỗi mùa hè vẫn có các buổi diễn Hamlet. Không cần tới tận đó, người đọc tiếng Việt có thể tìm các bản dịch Hamlet đã in trong tuyển tập kịch Shakespeare, đọc liền Hồi 1 và Hồi 5 để thấy Horatio mở và đóng vở.
Còn trong đời thường, Horatio gợi ra một kiểu yểm trợ ít ai nghĩ tới:
- Làm người bình tĩnh trong phòng. Khi người bên cạnh đang sôi sục, việc có ích nhất đôi khi chỉ là không sôi theo.
- Làm "đôi mắt thứ hai". Hamlet nhờ Horatio cùng quan sát để không tự lừa mình. Trong công việc, nhờ một người tin cậy kiểm lại nhận định là thói quen tốt.
- Nói lời can một lần, rồi tôn trọng lựa chọn. Horatio khuyên Hamlet đừng đấu kiếm, Hamlet không nghe, anh vẫn ở lại bên bạn.
- Giữ ký ức cho đúng. Khi một người mất đi, khi một dự án đổ vỡ, cần có người kể lại trung thực chuyện gì đã xảy ra và vì sao. Đó là món nợ cuối cùng của người bạn.
Câu hỏi thường gặp
Horatio trong Hamlet là ai?
Horatio là bạn học của hoàng tử Hamlet ở Wittenberg. Anh là người báo cho Hamlet về hồn ma vua cha, là người bạn Hamlet tin cậy nhất, và là một trong số ít nhân vật còn sống ở cuối vở.
Vì sao Hamlet không cho Horatio uống thuốc độc?
Hamlet muốn Horatio sống để kể lại câu chuyện cho đúng. Anh sợ mình sẽ bị nhớ tới như một kẻ điên giết người nếu không ai biết toàn bộ sự thật.
Câu "Good night, sweet prince" là của ai?
Đó là lời Horatio nói khi Hamlet vừa qua đời ở cảnh cuối của vở Hamlet. Câu đầy đủ chúc thiên thần hát đưa hoàng tử về nơi an nghỉ.
Horatio có phải người Đan Mạch không?
Vở kịch không nói rõ. Có cảnh anh biết rõ chuyện triều đình Đan Mạch, có cảnh anh hỏi về phong tục như người lạ. Ở cuối vở, anh tự nhận mình mang tâm hồn "La Mã cổ" hơn là người Đan Mạch.
Horatio khác Rosencrantz và Guildenstern thế nào?
Cả ba đều là bạn học cũ của Hamlet. Rosencrantz và Guildenstern được vua Claudius gọi về để dò xét Hamlet và làm theo lệnh vua, còn Horatio trung thành với Hamlet và không đòi hỏi lợi lộc gì.
