Gaffer và grip là gì: tổ ánh sáng và máy móc trên phim trường

Trên phim trường, gaffer là trưởng tổ điện và ánh sáng, người biến ý tưởng ánh sáng của đạo diễn hình ảnh thành đèn thật, dây thật, điện thật. Key grip là trưởng tổ máy móc, lo mọi thứ để giữ, đỡ, che và di chuyển máy quay cùng đèn: chân đèn, tấm chắn, ray, xe dolly, cần cẩu. Hai tổ này đông người nhất phim trường, làm việc nặng nhất, và là lý do mỗi khung hình có được thứ ánh sáng mà khán giả cảm nhận mà không gọi được tên.

Những chữ lạ trong danh đề cuối phim

Ai từng ngồi lại xem hết danh đề cuối phim Mỹ đều gặp những chức danh khó hiểu: gaffer, best boy, key grip, dolly grip. Đây là những từ lóng nghề đã thành chức danh chính thức. Nguồn gốc của chữ "gaffer" và "grip" có nhiều giả thuyết, từ tiếng lóng sân khấu, tàu thuyền đến rạp xiếc, nhưng chưa có cách giải thích nào được chứng minh chắc chắn. Điều chắc chắn là công việc của họ.

Một quy ước quen thuộc ở các đoàn phim Mỹ: thợ điện cắm điện cho đèn, còn grip lo mọi thứ không có điện đặt quanh đèn, như chân đỡ, cờ chắn, khung khuếch tán. Ranh giới này thay đổi tuỳ nước và tuỳ quy mô đoàn, nhưng ý tưởng phân công rõ ràng thì ở đâu cũng có.

Gaffer: biến lời mô tả thành ánh sáng

Đạo diễn hình ảnh có thể nói: "Tôi muốn cảnh này như nắng chiều lọt qua rèm, ấm nhưng hơi buồn." Gaffer là người dịch câu đó ra danh sách thiết bị: đèn công suất bao nhiêu, đặt ngoài cửa sổ ở độ cao nào, lọc màu gì cho ra sắc cam chiều, rèm vải gì để làm mềm tia nắng, và một đèn nhỏ hắt nhẹ lên mặt diễn viên để mắt có chút sáng.

Gaffer còn chịu trách nhiệm cả phần điện, chuyện không hề nhỏ. Một phim trường lớn có thể dùng lượng điện tương đương cả một khu dân cư. Họ tính tải, bố trí máy phát, đi dây sao cho an toàn, không để quá tải và không để người đi lại vấp phải. Làm việc gần nước, mưa giả, hay ở bối cảnh nhà cũ điện yếu đều đòi hỏi kế hoạch cẩn thận. Đây là lý do thợ điện ánh sáng chuyên nghiệp phải được đào tạo về an toàn điện, và người ngoài không được tự ý động vào thiết bị.

Ba lớp ánh sáng cơ bản

Nhiều người học nhiếp ảnh biết mô hình ba đèn: đèn chính tạo khối gương mặt, đèn phụ làm dịu bóng đổ, đèn ven tách người ra khỏi nền. Trên phim trường, gaffer giỏi dùng mô hình đó như bảng chữ cái để viết những câu phức tạp hơn nhiều, có khi dùng ánh sáng tự nhiên làm chủ đạo và chỉ thêm rất ít đèn để giữ cảm giác thật.

Grip: người làm cho mọi thứ đứng vững và chuyển động

Nếu gaffer tạo ra ánh sáng, thì grip điều khiển nó bằng cách che bớt, cắt bớt, làm mềm. Những tấm cờ đen chặn ánh sáng tràn vào chỗ không muốn, khung vải trắng lớn đặt trên đầu diễn viên để làm dịu nắng trưa, tấm phản quang hắt sáng lên mặt. Tất cả phải được giữ chắc trên chân đỡ, dằn bao cát để gió không thổi đổ. Một tấm khung vải lớn ngoài trời gặp gió có thể như cánh buồm, nên grip phải tính cả hướng gió.

Grip cũng lo việc di chuyển máy quay. Họ lắp ray, đặt xe dolly, dựng cần cẩu, gắn máy lên xe ô tô hay lên lan can. Mọi chỗ máy quay được gắn vào đều phải chắc chắn tuyệt đối, vì máy đắt tiền và vì người đứng bên dưới.

Dolly grip: nghệ sĩ của chuyển động

Người đẩy xe dolly nghe có vẻ chỉ cần sức. Thực ra đây là một vị trí được coi trọng. Một cú máy tiến chậm vào gương mặt diễn viên đúng lúc họ nhận ra điều gì đó phải bắt đầu đúng giây, tăng tốc mượt, dừng đúng điểm mà người kéo nét đã đo. Dolly grip giỏi cảm được nhịp diễn của diễn viên và điều chỉnh tốc độ đẩy theo, giống như một nhạc công đệm theo ca sĩ. Họ cùng người quay máy và người kéo nét làm thành một bộ ba phối hợp không cần lời.

Một buổi sáng của tổ ánh sáng và máy móc

1. Đến sớm, dỡ xe. Thiết bị chở bằng xe tải chuyên dụng, mỗi món có chỗ riêng để lấy nhanh.
2. Dựng sơ bộ theo kế hoạch. Từ buổi khảo sát bối cảnh trước đó, gaffer và key grip đã biết đặt máy phát ở đâu, đi dây lối nào.
3. Chờ tập cảnh, xem đường đi của diễn viên. Có người đứng thay vào vị trí để chỉnh đèn.
4. Tinh chỉnh. Đạo diễn hình ảnh nhìn qua màn hình, yêu cầu mềm hơn, ấm hơn, tối bên trái. Hai tổ chỉnh liên tục.
5. Quay, rồi dời. Đổi góc máy là dời gần như mọi thứ, và vòng lặp bắt đầu lại.

Cuối ngày, khi diễn viên đã về, hai tổ này vẫn còn ở lại thu dọn. Họ thường là những người đến sớm nhất và về muộn nhất.

Ở Việt Nam: tổ ánh sáng và tổ máy

Trong các đoàn phim Việt, người làm nghề thường gọi gọn là tổ ánh sáng và tổ máy, tổ grip. Ở TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội có các công ty cho thuê thiết bị kèm đội thợ chuyên nghiệp, phục vụ phim điện ảnh, phim truyền hình và đặc biệt là quảng cáo, mảng có khối lượng công việc lớn. Nhiều thợ trẻ vào nghề bằng con đường theo học việc ở các công ty này, khiêng vác trước, học dần cách đọc ý đạo diễn hình ảnh. Kiến thức về an toàn điện và an toàn khi làm việc trên cao là bắt buộc.

Góc nhìn hôm nay: làm nền cho ánh sáng của người khác

Gaffer và grip là những người yểm trợ theo nghĩa đen: họ đỡ, giữ, che, chiếu sáng cho người khác. Có vài điều đáng mang về:

• Hỏi rõ ý muốn, rồi dịch thành việc cụ thể. Gaffer biến "nắng chiều buồn" thành danh sách đèn. Hỗ trợ tốt ở chỗ làm là biến mong muốn mơ hồ của người khác thành các bước làm được.
• Che bớt cũng là giúp. Grip làm đẹp hình bằng cách chặn ánh sáng thừa. Đôi khi giúp ai đó là gánh bớt việc vặt, chặn bớt tiếng ồn để họ tập trung.
• An toàn là việc của người đứng sau. Không ai trên phim nhìn thấy bao cát dằn chân đèn, nhưng không có nó thì cảnh quay có thể thành tai nạn.

Lần tới ngồi rạp, hãy ở lại đọc phần danh đề và để ý số người trong hai tổ này. Mỗi cái tên là một đôi tay đã đỡ ánh sáng cho những cảnh bạn vừa xem.