Freedom House: đội cứu thương Pittsburgh mở đường cho nghề paramedic

Freedom House Ambulance Service là đội cứu thương hoạt động ở Pittsburgh, Mỹ, từ năm 1967 đến năm 1975, gồm phần lớn là những người đàn ông da đen trẻ tuổi từ khu Hill District, được bác sĩ Peter Safar huấn luyện bài bản. Họ là một trong những đội đầu tiên ở Mỹ làm cấp cứu ngay trên xe và tại hiện trường theo kiểu nhân viên cấp cứu chuyên nghiệp (paramedic). Chương trình đào tạo của họ góp phần đặt nền cho chuẩn đào tạo paramedic toàn quốc, dù chính đội thì bị giải tán và gần như bị quên lãng suốt nhiều thập kỷ.

Thời xe cứu thương chỉ là xe chở người

Ở nhiều thành phố Mỹ đầu thập niên 1960, khi có người ngã gục ngoài phố, thứ đến đón họ thường là xe cảnh sát hoặc xe của nhà tang lễ — loại xe dài, nằm được, mà các nhà tang lễ vẫn dùng kiêm việc chở người bệnh để có thêm thu nhập. Người đi theo xe hầu như không được học gì ngoài sơ cứu tối thiểu. Nhiệm vụ của họ là chở người tới bệnh viện thật nhanh, không phải chăm sóc dọc đường.

Năm 1966, một báo cáo của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ mang tên Accidental Death and Disability: The Neglected Disease of Modern Society chỉ ra rằng chăm sóc cấp cứu ngoài bệnh viện ở Mỹ đang rất yếu kém. Báo cáo này được coi là bước ngoặt thúc đẩy nước Mỹ xây dựng hệ thống cấp cứu hiện đại.

Freedom House ra đời từ một tổ chức cộng đồng

Hill District là khu dân cư của người Mỹ gốc Phi ở Pittsburgh, từng là một trung tâm văn hoá sôi động, nhưng tới thập niên 1960 thì chịu thất nghiệp cao. Freedom House Enterprises là một tổ chức cộng đồng trong khu, muốn tạo việc làm cho người dân. Họ được Quỹ Falk hỗ trợ, trong đó Phil Hallen của quỹ là người kết nối nhiều bên.

Cùng lúc, bác sĩ gây mê Peter Safar ở Đại học Pittsburgh — người có nhiều nghiên cứu nền móng về hồi sức tim phổi — đang muốn chứng minh rằng người không phải bác sĩ, nếu được đào tạo kỹ, có thể bắt đầu cứu người ngay tại chỗ. Hai nhu cầu gặp nhau: một khu dân cư cần việc làm, một bác sĩ cần những người sẵn lòng học.

Năm 1967, Freedom House Ambulance Service bắt đầu hoạt động, ban đầu phục vụ Hill District và một số khu lân cận — những nơi dịch vụ xe cứu thương thông thường hay đến chậm.

Những học viên mà không ai đặt cược

Nhiều học viên đầu tiên chưa học xong phổ thông, có người từng thất nghiệp lâu năm, có người từng gặp rắc rối với pháp luật. Xã hội lúc đó gọi họ là "không thể tuyển dụng". Chương trình đào tạo kéo dài nhiều tháng, gồm giải phẫu, sinh lý, kỹ năng cấp cứu, lái xe an toàn, thực hành trong bệnh viện dưới sự giám sát của bác sĩ.

Điều quan trọng là học viên được đối xử như người làm nghề nghiêm túc. Họ học lý thuyết nặng, thi thật, và trực ở phòng cấp cứu để thấy tận mắt. Nhiều người kể lại rằng đó là lần đầu tiên trong đời có người tin họ làm được việc khó.

Chiếc xe được thiết kế lại

Safar cũng nghĩ lại chiếc xe. Xe cứu thương của Freedom House đủ cao để nhân viên đứng hoặc quỳ cạnh người bệnh, có chỗ cho thiết bị và có không gian để làm việc trên đường đi. Ý tưởng "xe là một phòng cấp cứu di động thu nhỏ" ngày nay là điều hiển nhiên, nhưng khi đó còn mới.

Nancy Caroline và cuốn sách cho cả nước

Những năm sau, bác sĩ Nancy Caroline về làm giám đốc y khoa của Freedom House. Bà đi theo xe, làm việc cùng nhân viên ngoài hiện trường, và nâng chuẩn đào tạo lên. Năm 1979, bà xuất bản Emergency Care in the Streets, cuốn giáo trình dành cho paramedic, về sau trở thành tài liệu quen thuộc của nghề cấp cứu ngoài bệnh viện ở Mỹ và được tái bản nhiều lần.

Chương trình đào tạo của Freedom House cũng được dùng làm một trong những cơ sở khi chính phủ liên bang Mỹ xây dựng chương trình đào tạo chuẩn cho nhân viên cấp cứu trong thập niên 1970. Nói cách khác, những gì được thử nghiệm với một nhóm thanh niên Hill District đã đi vào giáo trình chung của nghề.

Bị giải tán năm 1975

Dù kết quả công việc được giới y khoa ghi nhận, Freedom House luôn sống chật vật về tài chính và gặp sức ép chính trị ở thành phố. Năm 1975, Pittsburgh lập dịch vụ cấp cứu của thành phố và Freedom House bị thay thế. Một số nhân viên được nhận vào dịch vụ mới, nhưng nhiều người kể rằng họ bị xếp vào vị trí thấp hơn hoặc bị đối xử không công bằng. Một trong những thành viên Freedom House, John Moon, về sau trở thành lãnh đạo cấp cao của dịch vụ cấp cứu thành phố.

Vì sao câu chuyện bị quên rồi được nhớ lại

Lịch sử nghề cấp cứu ở Mỹ thường được kể qua các thành phố lớn, các bác sĩ nổi tiếng, các đạo luật. Một đội gồm thanh niên da đen ở một khu nghèo không nằm trong khung chuyện ấy. Phải tới những năm gần đây, nhờ phim tài liệu, các cuộc phỏng vấn những thành viên còn sống và cuốn sách American Sirens (2022) của Kevin Hazzard, câu chuyện mới được nhiều người biết đến.

Đây là kiểu "người yểm trợ bị bỏ quên" điển hình: công việc của họ được hấp thụ vào hệ thống chung, người khác hưởng phần ghi danh, còn tên họ thì không ai nhắc. Khi nghề paramedic đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống, ít ai hỏi những người đầu tiên là ai.

Góc nhìn hôm nay: điều Freedom House để lại

Câu chuyện có nhiều bài học, cho người làm y tế lẫn người bình thường:

• Tin vào người khác là một dạng yểm trợ. Peter Safar và Nancy Caroline không làm thay học viên. Họ dạy kỹ, đòi hỏi cao và đứng sau lưng.
• Đào tạo bài bản mới làm nên khác biệt. Sự khác nhau giữa người chở bệnh và người cứu bệnh nằm ở hàng trăm giờ học và thực hành có giám sát. Ở mức cá nhân, ai muốn có ích khi gặp tình huống khẩn cấp nên học một lớp sơ cứu, hồi sức tim phổi có chứng chỉ, chứ không tự học qua mạng.
• Ghi nhận đúng người. Ở chỗ làm, khi một cách làm mới được áp dụng rộng, hãy nhớ và nói tên người đã thử nó đầu tiên.
• Gọi cấp cứu đúng số. Ở Việt Nam, số cấp cứu y tế là 115. Nhân viên xe cấp cứu 115 ở các thành phố lớn hôm nay chính là hậu duệ nghề nghiệp của những người như đội Freedom House.

Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc American Sirens của Kevin Hazzard, hoặc tìm các phim tài liệu ngắn về Freedom House do các tổ chức lịch sử ở Pittsburgh thực hiện. Ở Việt Nam, các trung tâm cấp cứu 115 thỉnh thoảng mở cửa cho học sinh tham quan và có lớp sơ cứu cộng đồng — một cách tốt để hiểu nghề này từ bên trong.