Người đọc sách nói cho người khiếm thị đọc thành tiếng trọn một cuốn sách vào máy ghi âm, để người không đọc được chữ in có thể nghe sách như người khác đọc sách. Việc này bắt đầu có tổ chức từ những năm 1930 với đĩa "sách biết nói" ở Mỹ và Anh, ngày nay chuyển sang tệp số có mục lục để tua theo chương, theo trang. Phần lớn người đọc là tình nguyện viên; điều họ cần nhất không phải giọng hay mà là đọc rõ, đều, trung thành với văn bản và không chen cảm xúc của mình vào sách.
Từ đĩa hát đến tệp số: các mốc chính
Trước khi có sách nói, người khiếm thị đọc bằng chữ nổi hoặc nhờ người thân đọc to. Chữ nổi Braille rất quý nhưng sách dày, in tốn kém, và nhiều người mất thị lực khi đã lớn tuổi khó học thành thạo. Sách nói ra đời để lấp khoảng ấy.
- 1931: Quốc hội Mỹ thông qua đạo luật cấp kinh phí cho Thư viện Quốc hội cung cấp sách cho người lớn khiếm thị. Ban đầu là sách chữ nổi.
- 1934: những "sách biết nói" đầu tiên được phát hành dưới dạng đĩa hát quay chậm, phối hợp giữa thư viện và Quỹ Người mù Hoa Kỳ. Một cuốn tiểu thuyết cần cả chồng đĩa.
- 1935: ở Anh, Viện Quốc gia Hoàng gia vì Người mù (RNIB) bắt đầu cung cấp sách nói cho bạn đọc.
- 1948: Anne T. Macdonald, một tình nguyện viên ở New York, lập Recording for the Blind, ghi âm sách giáo khoa cho sinh viên khiếm thị. Tổ chức này về sau đổi tên thành Learning Ally và phục vụ cả người khó đọc.
- Thập niên 1960 – 1990: băng cassette thay đĩa, nhỏ gọn hơn, có máy nghe riêng cho người khiếm thị.
- 1996: hiệp hội DAISY ra đời, phát triển chuẩn sách nói số cho phép nhảy theo chương, mục, trang, đặt dấu trang.
- 2013: Hiệp ước Marrakesh được thông qua tại Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới, có hiệu lực năm 2016, cho phép làm và chia sẻ bản sách dễ tiếp cận cho người khiếm thị và người khó đọc chữ in mà không cần xin phép từng tác giả, kèm điều kiện. Việt Nam đã gia nhập hiệp ước này; cách áp dụng cụ thể nên tra trong luật sở hữu trí tuệ hiện hành.
Sách nói cho người khiếm thị khác sách nói thương mại thế nào
Sách nói bán trên các ứng dụng thường do diễn viên, người lồng tiếng đọc, có nhạc nền, có khi đọc rút gọn. Sách nói dành cho người khiếm thị đặt mục tiêu khác: thay được nguyên cuốn sách in.
| Tiêu chí | Sách nói thương mại | Sách nói dễ tiếp cận |
|---|---|---|
| Nội dung | Có thể rút gọn, bỏ phụ lục | Đọc đủ, kể cả chú thích, bảng, chú giải ảnh khi cần |
| Giọng đọc | Diễn cảm, đóng vai nhân vật | Rõ, đều, tiết chế, để người nghe tự cảm |
| Điều hướng | Chủ yếu theo chương | Theo chương, mục, trang, để tra cứu và học |
| Loại sách | Văn học, sách bán chạy | Cả sách giáo khoa, sách luật, sách nghề, tài liệu học |
| Phân phối | Bán lẻ | Qua thư viện, hội đoàn, trường học, thường miễn phí |
Sinh viên khiếm thị cần đúng trang 147 của giáo trình mà thầy giao, không cần giọng truyền cảm. Một cuốn sách luật đọc thiếu chú thích có thể khiến người nghe hiểu sai điều khoản. Đó là lý do sách nói dễ tiếp cận có những quy ước riêng.
Người đọc sách nói làm việc ra sao
Đọc trước, tra trước
Người đọc có kinh nghiệm luôn đọc trước cả cuốn hoặc ít nhất cả chương. Họ đánh dấu tên riêng, từ nước ngoài, thuật ngữ, rồi tra cách đọc. Đọc sai tên một nhân vật ở chương một rồi sửa ở chương năm là làm người nghe rối. Với sách tiếng Việt có nhiều từ Hán Việt hoặc phương ngữ, việc tra từ điển và hỏi người địa phương giúp tránh đọc sai nghĩa.
Giọng đọc tiết chế
Quy ước chung của nhiều thư viện sách nói là đọc tự nhiên, rõ chữ, tốc độ vừa phải, không diễn kịch. Người đọc có thể đổi giọng nhẹ để người nghe phân biệt lời thoại, nhưng không đóng vai, không khóc, không cười thay nhân vật. Người nghe khiếm thị cũng là người đọc sách; họ muốn tự cảm câu chuyện như người đọc bằng mắt.
Đọc những thứ không phải chữ
Đây là phần khó nhất. Bảng số liệu đọc thế nào? Thường đọc theo hàng, nhắc lại tiêu đề cột cho mỗi ô quan trọng. Hình ảnh, biểu đồ thì đọc chú thích, và nếu thư viện yêu cầu thì thêm vài câu mô tả ngắn, trung lập. Chú thích cuối trang có quy ước riêng, ví dụ đọc ngay sau câu có chú thích kèm câu báo "chú thích", rồi "hết chú thích". Số trang được đọc để người nghe theo được lớp học.
Ghi âm và soát lỗi
Phòng ghi âm của thư viện thường được cách âm, có micro tốt. Người đọc tại nhà phải chọn phòng yên tĩnh, tắt quạt, điều hoà, chọn giờ ít tiếng xe. Sau khi đọc, một người khác nghe lại đối chiếu với bản in để tìm chỗ đọc sai, đọc sót, tiếng ồn. Ở nhiều nơi, người soát lỗi cũng là tình nguyện viên. Một cuốn sách nói hoàn chỉnh là công sức của cả nhóm: người đọc, người soát, người biên tập âm thanh, người đóng gói và phát hành.
Sách nói và người khiếm thị ở Việt Nam
Ở Việt Nam, sách nói cho người khiếm thị được làm bởi thư viện công cộng ở một số tỉnh, thành, các hội người mù, trường dạy trẻ khiếm thị và nhiều nhóm tình nguyện. Hình thức phân phối đã chuyển từ băng cassette, đĩa CD sang tệp tải về và ứng dụng nghe. Nhiều người khiếm thị ngày nay dùng thêm trình đọc màn hình trên điện thoại để nghe sách điện tử bằng giọng máy, nhưng giọng người vẫn được ưa chuộng với văn học và sách dài.
Người muốn làm tình nguyện viên đọc sách nên liên hệ thư viện tỉnh, thành phố hoặc hội người mù nơi mình sống để hỏi họ có chương trình không, cần thử giọng thế nào, quy trình bản quyền ra sao. Đừng tự ghi âm sách còn bản quyền rồi đăng công khai; hãy làm qua đơn vị có tư cách theo quy định.
Làm tốt việc đọc cho người khác nghe
Dù không thu âm cả cuốn sách, ai cũng có lúc đọc cho người khác nghe: đọc báo cho ông bà mắt kém, đọc thư cho người thân, đọc tài liệu cho đồng nghiệp đang lái xe. Vài thói quen từ nghề sách nói dùng được ngay:
- Hỏi người nghe muốn nghe phần nào, đừng tự chọn thay.
- Đọc đúng chữ, không tóm tắt khi người ta không yêu cầu. Muốn bình luận thì nói rõ "đây là ý của tôi".
- Đọc cả những phần "phụ" nhưng quan trọng: ngày tháng, số tiền, người ký, ghi chú nhỏ.
- Giữ tốc độ đều, dừng ở dấu chấm. Người nghe không thể liếc lại dòng trên.
- Hỏi lại "đọc tiếp hay dừng" sau mỗi đoạn dài.
Vì sao người đọc giỏi là người "biến mất"
Người nghe sách nói thường kể rằng cuốn sách hay nhất là cuốn mà sau vài trang họ quên mất có người đang đọc. Giọng đọc chỉ là ô cửa, còn thứ người ta nhìn qua là câu chuyện. Người đọc sách nói làm vai yểm trợ đúng nghĩa: bỏ nhiều giờ trong phòng kín, đọc đi đọc lại một trang, để ở đâu đó có người được đọc sách như mọi người. Nếu bạn có giọng nói rõ và vài giờ mỗi tháng, đây là một cách góp sức lặng lẽ mà bền lâu.
Câu hỏi thường gặp
Sách nói cho người khiếm thị có từ khi nào?
Sách nói có tổ chức bắt đầu từ năm 1934 ở Mỹ với đĩa "sách biết nói" do thư viện và Quỹ Người mù Hoa Kỳ phối hợp làm. Ở Anh, RNIB bắt đầu cung cấp sách nói từ năm 1935.
Hiệp ước Marrakesh là gì?
Đây là hiệp ước quốc tế thông qua năm 2013, có hiệu lực năm 2016, cho phép làm và chia sẻ bản sách dễ tiếp cận như sách nói, chữ nổi cho người khiếm thị và người khó đọc chữ in mà không cần xin phép từng tác giả, trong các điều kiện nhất định. Việt Nam đã gia nhập; chi tiết áp dụng nên tra luật hiện hành.
Muốn làm tình nguyện viên đọc sách nói thì bắt đầu từ đâu?
Nên liên hệ thư viện tỉnh, thành phố, hội người mù hoặc trường dạy trẻ khiếm thị nơi mình sống để hỏi về chương trình. Thường sẽ có bước thử giọng, hướng dẫn quy ước đọc và quy trình bản quyền.
Đọc sách nói có cần giọng hay không?
Không nhất thiết. Điều quan trọng là phát âm rõ, tốc độ đều, đọc đúng chữ, tra trước tên riêng và thuật ngữ, và không diễn quá mức. Người nghe muốn tự cảm câu chuyện.
Chuẩn DAISY là gì?
DAISY là chuẩn sách nói số do một hiệp hội quốc tế thành lập năm 1996 phát triển. Nó cho phép người nghe nhảy tới chương, mục, trang và đặt dấu trang, rất cần cho việc học và tra cứu.
