Dạy kèm một thầy một trò: bài toán 2 sigma của Bloom và tutorial Oxford

Bài toán 2 sigma là phát hiện được nhà giáo dục học Benjamin Bloom công bố năm 1984: học sinh được kèm riêng một thầy một trò, kết hợp phương pháp học đến khi thành thạo, đạt kết quả trung bình cao hơn khoảng hai độ lệch chuẩn so với học sinh học lớp thường, tức học sinh trung bình được kèm vượt khoảng 98% học sinh lớp đối chứng. Bloom gọi đó là "bài toán" vì không xã hội nào đủ tiền để mỗi trẻ có một thầy riêng, nên câu hỏi là làm sao lớp học đông đạt gần mức ấy. Các nghiên cứu về sau cho thấy hiệu quả thật thường nhỏ hơn con số 2, nhưng kèm riêng vẫn là một trong những cách dạy mạnh nhất từng được đo.

Thí nghiệm của Bloom: ba cách dạy được đặt cạnh nhau

Bloom làm việc ở Đại học Chicago. Bài viết nổi tiếng của ông, đăng trên tạp chí Educational Researcher năm 1984, tổng hợp kết quả các luận án của học trò ông, so sánh ba điều kiện học cùng một nội dung trong vài tuần:

Chữ "sigma" là ký hiệu thống kê của độ lệch chuẩn. Chênh hai độ lệch chuẩn là mức rất lớn trong nghiên cứu giáo dục, nơi phần lớn biện pháp cải tiến chỉ tạo ra chênh lệch nhỏ.

Con số 2 có đúng không?

Đây là chỗ cần nói cho thật. Các nghiên cứu Bloom dựa vào có quy mô nhỏ, thời gian ngắn, và người kèm được đào tạo kỹ. Những tổng hợp nghiên cứu về sau, chẳng hạn bài tổng quan năm 2011 của Kurt VanLehn về kèm riêng do người và do máy, thường tìm thấy hiệu quả kèm riêng bởi người thật dưới một độ lệch chuẩn. Vẫn là hiệu quả lớn, nhưng không thần kỳ như con số 2.

Ngoài ra, nhiều người nhắc rằng một phần sức mạnh trong thí nghiệm của Bloom đến từ học đến thành thạo, tức kiểm tra thường xuyên và không cho qua bài khi chưa nắm, chứ không riêng việc ngồi một thầy một trò. Điều này có ý nghĩa thực tế: ngay cả lớp đông cũng lấy được một phần lợi ích nếu áp dụng đúng phản hồi và học bù.

Vì sao kèm riêng hiệu quả

Các nhà nghiên cứu thường chỉ ra mấy cơ chế:

• Phản hồi tức thì. Người kèm thấy lỗi ngay khi nó xảy ra, không phải đợi đến bài kiểm tra.
• Đúng nhịp của người học. Không phải chờ cả lớp, cũng không bị bỏ lại phía sau.
• Người học phải nói ra. Ngồi đối diện người kèm, rất khó im lặng giả vờ hiểu. Việc giải thích lại bằng lời buộc người học sắp xếp suy nghĩ.
• Quan hệ. Có một người cụ thể theo dõi tiến bộ của mình tạo động lực và trách nhiệm.
• Chẩn đoán đúng chỗ hổng. Người kèm giỏi không dạy lại cả bài, mà tìm ra đúng mắt xích bị thiếu từ những lớp trước.

Lớp tutorial ở Oxford: kèm riêng ở bậc đại học

Đại học Oxford nổi tiếng với hệ thống tutorial: ngoài giảng đường, sinh viên đại học gặp định kỳ một giảng viên trong nhóm rất nhỏ, thường từ một đến ba người. Ở nhiều ngành khoa học xã hội và nhân văn, mỗi tuần sinh viên viết một bài luận hoặc làm một bộ bài tập, rồi mang đến buổi gặp để giảng viên chất vấn, phản biện và chỉ chỗ yếu. Đại học Cambridge có hình thức tương tự, gọi là supervision.

Điểm đặc biệt của tutorial không phải giảng viên giảng riêng, mà là sinh viên phải bảo vệ lập luận của mình trước một người hiểu biết hơn, mỗi tuần. Nhiều cựu sinh viên kể rằng đó là nơi họ học cách nghĩ hơn là học kiến thức. Mô hình này rất tốn kém về nhân lực, và đó cũng là lý do ít trường làm theo được ở quy mô lớn.

Khi người kèm cũng là người học

Một phát hiện đi kèm mà nhiều nghiên cứu ghi nhận: người dạy kèm cũng học được nhiều, đôi khi nhiều không kém người được kèm. Khi phải giải thích một khái niệm cho người khác, người kèm phát hiện ra chỗ mình hiểu chưa chắc, phải sắp xếp lại kiến thức cho mạch lạc. Hiện tượng này đôi khi được gọi là "hiệu ứng người bảo trợ" hay học bằng cách dạy.

Đây là cơ sở của các chương trình học sinh lớn kèm học sinh nhỏ, sinh viên khoá trên kèm khoá dưới. Khi tổ chức tốt, cả hai bên đều tiến bộ, và chi phí thấp hơn nhiều so với thuê thầy riêng.

Gia sư ở Việt Nam: vài điều nên biết khi chọn

Ở Việt Nam, dạy kèm tại nhà là một phần quen thuộc của đời sống học đường. Bài học từ nghiên cứu của Bloom và những người sau ông giúp phụ huynh và người đi kèm biết nên kỳ vọng gì:

1. Kèm để lấp chỗ hổng, không để học trước chương trình. Sức mạnh của kèm riêng là chẩn đoán và sửa đúng chỗ thiếu.
2. Người kèm phải kiểm tra thường xuyên. Một buổi kèm tốt có phần hỏi lại bài cũ, không chỉ giảng bài mới.
3. Để trẻ nói nhiều hơn người kèm. Buổi kèm mà gia sư nói liền một tiếng thì không khác gì lớp đông thu nhỏ.
4. Đo bằng sự tự lập. Kèm tốt là sau một thời gian trẻ tự học được phần lớn, cần người kèm ít dần.
5. Không chỉ người giỏi nhất mới kèm được. Một anh chị khoá trên kiên nhẫn, biết hỏi, nhiều khi hợp hơn một người rất giỏi nhưng nóng vội.

Làm người kèm tốt trong đời thường

Không ai cần một bằng sư phạm để kèm em mình học toán, kèm đồng nghiệp làm một báo cáo, hay kèm bạn tập một kỹ năng mới. Từ những gì nghiên cứu về kèm riêng cho thấy, vài thói quen đáng giữ:

• Bắt đầu bằng câu hỏi "em làm thử đi" để thấy người học đang ở đâu, thay vì giảng ngay.
• Sửa từng lỗi một, lỗi quan trọng nhất trước.
• Kết thúc mỗi buổi bằng việc người học tự làm một bài không cần giúp.
• Ghi lại tiến bộ, dù chỉ vài dòng, để cả hai cùng thấy đường đi.
• Chuẩn bị rút lui: người kèm giỏi là người dần trở nên không cần thiết.