Báu vật quốc gia sống của Nhật Bản: nghệ nhân và nghĩa vụ truyền nghề

"Báu vật quốc gia sống" (ningen kokuhō, 人間国宝) là cách người Nhật gọi những nghệ nhân được nhà nước công nhận là người nắm giữ một kỹ năng văn hoá phi vật thể quan trọng, như làm gốm, dệt, sơn mài, diễn Nō hay kịch rối Bunraku. Danh hiệu không chỉ để vinh danh: người được công nhận nhận trợ cấp hằng năm với kỳ vọng dùng để trau dồi tay nghề và truyền nghề cho người kế tục. Hàn Quốc có hệ thống tương tự, và UNESCO từng khuyến khích các nước học theo mô hình này.

Tên gọi chính thức và tên gọi đời thường

Trong văn bản pháp luật Nhật, danh hiệu này có tên dài và khô: người nắm giữ di sản văn hoá phi vật thể quan trọng. Cách gọi "báu vật quốc gia sống" là của báo chí và người dân, nhưng phổ biến tới mức gần như thay thế tên chính thức.

Chữ "sống" là điểm then chốt. Một bức tượng cổ hay ngôi chùa là di sản vật thể, có thể sửa, che chắn, cất giữ. Còn kỹ năng nặn một chiếc bát hay kéo một sợi giọng trong vở Nō thì chỉ tồn tại trong tay và thân thể người làm. Người ấy mất đi mà chưa kịp truyền lại thì kỹ năng mất theo. Vì vậy bảo vệ di sản phi vật thể, về bản chất, là bảo vệ chuyện truyền nghề.

Ra đời sau một vụ cháy

Năm 1949, một vụ cháy ở chùa Hōryū-ji, một trong những công trình gỗ cổ nhất Nhật Bản, làm hư hại nặng các bức bích hoạ quý. Sự kiện ấy góp phần thúc đẩy Nhật ban hành Luật Bảo vệ di sản văn hoá năm 1950, trong đó lần đầu đưa di sản phi vật thể vào phạm vi bảo vệ của nhà nước. Việc công nhận cá nhân nắm giữ kỹ năng theo hệ thống ngày nay bắt đầu từ năm 1955.

Trong số những người được công nhận đợt đầu có các nghệ nhân gốm nổi tiếng như Hamada Shōji, người gắn với làng gốm Mashiko và phong trào mỹ thuật dân dụng (mingei), và Tomimoto Kenkichi. Từ đó đến nay, danh hiệu được trao cho nhiều thế hệ nghệ nhân ở cả lĩnh vực biểu diễn lẫn thủ công.

Những lĩnh vực được công nhận

Ngoài công nhận từng cá nhân, Nhật còn công nhận theo nhóm (khi một môn nghệ thuật cần nhiều người cùng diễn) và công nhận tổ chức bảo tồn (khi kỹ năng thuộc về cả một cộng đồng nghề hơn là một người riêng lẻ). Cách chia này thừa nhận rằng có những nghề không thể quy về một bậc thầy duy nhất.

Trợ cấp để làm gì: nghĩa vụ truyền nghề

Người được công nhận cá nhân nhận một khoản trợ cấp đặc biệt hằng năm từ nhà nước, con số thường được nhắc là 2 triệu yên. Khoản này không lớn so với thu nhập của một nghệ nhân thành danh, và mục đích được nói rõ: giúp người giữ nghề tiếp tục trau dồi kỹ năng và đào tạo người kế tục. Nhà nước cũng hỗ trợ ghi hình, ghi chép tư liệu về kỹ thuật, tổ chức triển lãm và các khoá đào tạo.

Điểm đáng học ở đây là logic của chính sách: danh hiệu gắn với trách nhiệm. Không chỉ "anh là người giỏi nhất", mà "anh là người giỏi nhất, vậy hãy giúp nghề này có người giỏi tiếp theo". Tuy vậy, cũng có những phê bình: khoản trợ cấp nhỏ không đủ giữ chân người học trẻ, và nhiều nghề vẫn thiếu người kế nghiệp vì thu nhập thấp, nguyên liệu ngày càng khó tìm, chẳng hạn những nghề cần một loại cây, loại đất hay loại tơ chỉ còn vài nơi sản xuất.

Hàn Quốc: một bậc thang truyền nghề rõ ràng

Hàn Quốc ban hành luật bảo vệ di sản văn hoá năm 1962 và xây dựng hệ thống công nhận người nắm giữ di sản phi vật thể không lâu sau đó. Điểm nổi bật của mô hình Hàn là một bậc thang đào tạo được thể chế hoá. Có thể mô tả khái quát:

1. Người học có học bổng: người trẻ được chọn theo học một bậc thầy, nhận hỗ trợ trong thời gian học.
2. Người hoàn thành khoá truyền dạy: sau một thời gian học và được đánh giá đạt.
3. Trợ giảng truyền dạy: người đã thành thạo, đứng cạnh bậc thầy để dạy lớp sau.
4. Người nắm giữ: bậc cao nhất, tương đương "báu vật sống" của Nhật.

Bậc thang này biến quan hệ thầy – trò vốn tự phát thành một lộ trình có thể theo dõi được: ai đang học ai, đã học bao lâu, ai đủ sức thay thầy. Tên gọi và quy định cụ thể của hệ thống Hàn đã được điều chỉnh qua nhiều lần sửa luật, nên khi tìm hiểu sâu nên đọc tài liệu mới nhất của cơ quan di sản Hàn Quốc.

UNESCO và ý tưởng lan ra thế giới

Năm 1993, UNESCO đưa ra chương trình khuyến khích các nước thành lập hệ thống "Báu vật nhân văn sống" (Living Human Treasures), dựa nhiều trên kinh nghiệm của Nhật và Hàn. Ý tưởng này về sau hoà vào khung rộng hơn của Công ước UNESCO năm 2003 về bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể, trong đó việc truyền dạy được đặt ở vị trí trung tâm.

Ở Việt Nam, danh hiệu Nghệ nhân nhân dân và Nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hoá phi vật thể và nghề thủ công mỹ nghệ cũng hướng tới mục tiêu tôn vinh người giữ nghề. Nhiều hồ sơ di sản của Việt Nam được UNESCO ghi danh, như ca trù hay hát xoan, đều nhấn mạnh vai trò của các nghệ nhân trong việc truyền dạy cho lớp trẻ.

Bài học cho người giữ nghề ở mọi quy mô

Không cần là báu vật quốc gia, nhiều người đang giữ một thứ "di sản sống" nhỏ: công thức món ăn của bà, cách vá lưới của cha, kỹ thuật làm bánh của một tiệm nhỏ, kinh nghiệm xử lý sự cố của một người thợ máy sắp nghỉ hưu. Bài học từ hệ thống Nhật – Hàn có thể áp dụng ngay:

• Coi việc truyền lại là một phần của sự giỏi. Giỏi mà không ai theo kịp thì nghề dừng ở mình.
• Ghi hình, ghi chép. Nhà nước Nhật hỗ trợ lưu tư liệu kỹ thuật vì biết trí nhớ không đủ. Một chiếc điện thoại quay cảnh người thợ làm việc đã là tư liệu quý.
• Đặt bậc thang rõ ràng. Người học cần biết mình đang ở đâu và bước tiếp theo là gì, như mô hình bậc học của Hàn Quốc.
• Để người học dạy lại. Vai trợ giảng truyền dạy cho thấy: người đứng cạnh thầy để dạy lớp sau là người học nhanh nhất.
• Lo cả nguyên liệu. Nhiều nghề không chết vì thiếu thợ mà vì mất nguồn đất, gỗ, tơ. Giữ nghề đôi khi là giữ một vạt rừng hay một làng trồng dâu.

Người muốn xem tận mắt có thể tìm các triển lãm thủ công truyền thống Nhật Bản thường tổ chức hằng năm, hoặc ghé các bảo tàng mỹ thuật dân dụng như bảo tàng Mingei ở Tokyo. Ở Việt Nam, các lễ hội làng nghề và chương trình truyền dạy của nghệ nhân là nơi tốt để thấy truyền nghề diễn ra thật.