Ban nhạc lưu diễn sau ca sĩ: giám đốc âm nhạc và những người đi theo tour

Ban nhạc lưu diễn (touring band) là những nhạc công đi theo một ca sĩ qua các đêm diễn, từ sân vận động tới nhà hát, để tái hiện và làm mới các bài hát trước khán giả thật. Đứng đầu nhóm thường là giám đốc âm nhạc (musical director, gọi tắt MD), người chịu trách nhiệm phần nhạc của cả chương trình. Họ có thể là thành viên lâu năm gắn tên với ca sĩ, hoặc nhạc công được thuê theo từng chuyến, nhưng đêm nào cũng phải chơi như thể đó là đêm đầu tiên.

Ban nhạc lưu diễn khác ban nhạc phòng thu thế nào

Bản thu trên đĩa và đêm diễn là hai việc khác nhau. Trong phòng thu, mỗi phần có thể ghi riêng, sửa từng nốt, chồng mười lớp guitar. Trên sân khấu, chỉ có những người đang đứng đó, chơi một lần, không sửa được.

Nhiều nhạc công làm được cả hai, nhưng không ít người chỉ hợp một bên.

Giám đốc âm nhạc làm gì

Giám đốc âm nhạc là cầu nối giữa ca sĩ, ban nhạc và đội kỹ thuật. Công việc gồm:

• Dựng lại bài hát cho sân khấu. Bản thu có thể có dàn dây, hợp xướng, âm thanh điện tử mà ban nhạc không đủ người chơi. MD quyết định phần nào chơi trực tiếp, phần nào giao cho bàn phím mô phỏng, phần nào phát từ bản ghi sẵn.
• Nối các bài thành một chương trình. Đoạn chuyển giữa hai bài, đoạn dạo kéo dài khi ca sĩ thay trang phục, phần hoà âm mới cho một bài cũ để khán giả bất ngờ.
• Chọn và tập dượt người chơi. Nhiều MD tham gia tuyển nhạc công, viết bản nhạc tóm tắt cho từng người, và chủ trì các buổi tập.
• Chỉ huy trên sân khấu. Thường bằng ánh mắt, cái gật đầu, tín hiệu tay, hoặc nói qua hệ thống tai nghe nội bộ mà khán giả không nghe được.
• Xử lý sự cố. Ca sĩ hát lệch một câu, quên lời, muốn kéo dài điệp khúc vì khán giả đang hát theo: MD phải ra hiệu cho cả nhóm đổi theo ngay.

Nhiều MD là người chơi phím, vì bàn phím ở vị trí nhìn được cả ban nhạc và nắm được toàn bộ hoà âm.

Một chuyến lưu diễn chuẩn bị ra sao

1. Chọn danh sách bài. Ca sĩ, quản lý, MD cùng thống nhất bài nào hát, thứ tự thế nào, chỗ nào cần lên cao trào, chỗ nào cần lắng.
2. Tập riêng. Mỗi nhạc công học phần của mình ở nhà, thường theo bản thu và bản tóm tắt của MD.
3. Tập chung với ban nhạc. Ráp từng bài, rồi chạy cả chương trình nhiều lần.
4. Tập trên sân khấu thật. Thường gọi là tổng duyệt có ánh sáng, màn hình, hiệu ứng, để biết đứng ở đâu, lúc nào tối đèn.
5. Soundcheck mỗi ngày. Ở mỗi điểm diễn, ban nhạc kiểm tra âm thanh trước giờ mở cửa, vì phòng nào cũng vang khác nhau.

Phía sau ban nhạc còn có cả một đội: người chăm sóc nhạc cụ (gọi là tech, mỗi nhạc cụ chính có thể có người riêng), kỹ sư âm thanh khán phòng và kỹ sư âm thanh sân khấu, quản lý chuyến lưu diễn lo xe cộ, khách sạn, lịch trình. Ban nhạc là người yểm trợ ca sĩ, và đội kỹ thuật là người yểm trợ ban nhạc.

Công cụ của ban nhạc hiện đại

Tai nghe kiểm âm (in-ear monitor)

Thay cho những chiếc loa đặt dưới sàn sân khấu ngày trước, nhiều nhạc công bây giờ đeo tai nghe nhét tai, mỗi người nghe một bản trộn riêng: tay trống cần nghe rõ bass, ca sĩ cần nghe rõ giọng mình và phím. Tai nghe giúp giảm tiếng ồn trên sân khấu, và cũng giúp bảo vệ thính giác.

Nhịp nền (click) và bản ghi sẵn

Ở các chương trình lớn có màn hình, pháo sáng, ánh sáng đồng bộ với nhạc, ban nhạc thường chơi theo một tiếng nhịp chỉ họ nghe được trong tai. Một số lớp âm thanh khó tái hiện được phát cùng từ máy. Chuyện này đôi khi bị chê là "không thật", nhưng trong hầu hết trường hợp nhạc công vẫn chơi thật, còn bản ghi sẵn chỉ là lớp bổ sung.

Những ban nhạc gắn tên với ca sĩ

Có những ban nhạc lưu diễn trở thành một phần thương hiệu của ca sĩ:

• The E Street Band của Bruce Springsteen, tên đặt theo một con phố ở thị trấn Belmar, bang New Jersey, nơi các thành viên đầu tiên từng tập.
• The TCB Band đi cùng Elvis Presley trong các đêm diễn từ năm 1969, với tay guitar James Burton dẫn nhóm.
• Nhiều ca sĩ khác có ban nhạc thay đổi theo từng thời kỳ, mỗi lứa nhạc công mang lại màu riêng cho các bài hát cũ.

Ngược lại, rất nhiều ca sĩ lớn đi diễn với nhạc công thuê theo chuyến. Những người này thường có một danh sách khách hàng dài, chuyển từ tour này sang tour khác, thành thạo nhiều phong cách nhạc khác nhau.

Ban nhạc sống ở Việt Nam

Ở Việt Nam, ban nhạc sống đi theo ca sĩ phổ biến ở các đêm nhạc riêng, liveshow, phòng trà, chương trình truyền hình. Phần lớn nhạc công là người tự do, nhận lời theo từng show. Một số ca sĩ có ban nhạc ruột đi theo nhiều năm, thường do một người hoà âm phối khí hoặc chơi phím dẫn dắt, đóng vai giám đốc âm nhạc dù không phải lúc nào cũng gọi bằng tên đó. Ở các phòng trà Hà Nội, TP.HCM, Đà Lạt (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng), nhạc công thường phải đệm cho nhiều ca sĩ trong một tối, đổi giọng, đổi điệu theo yêu cầu, một kỹ năng rất khó.

Góc nhìn hôm nay: làm người "chơi trong ban" tốt

Tinh thần của ban nhạc lưu diễn áp dụng được cho bất kỳ đội nào làm việc lặp lại dưới áp lực:

• Đêm thứ năm mươi chơi như đêm đầu. Khán giả tối nay chỉ nghe một lần. Ở chỗ làm, khách hàng thứ một trăm cũng vậy.
• Luôn có một người nắm toàn cục. Đội nào cũng cần một "giám đốc âm nhạc", người nhìn thấy cả nhóm và ra tín hiệu khi cần đổi hướng.
• Nhìn người dẫn, không nhìn bản nhạc. Kế hoạch là để chuẩn bị; lúc thật, phải theo tín hiệu của người đang dẫn.
• Chăm sóc người chăm sóc mình. Ban nhạc giỏi biết tên từng người kỹ thuật và cảm ơn họ mỗi đêm.

Lần sau đi xem một đêm nhạc, thử để ý người chơi phím hay nhìn quanh nhất. Rất có thể đó là người đang giữ cho mọi thứ chạy đúng.