Thông dịch viên y tế là người chuyển lời nói giữa bác sĩ, điều dưỡng và người bệnh không cùng ngôn ngữ, ngay trong buổi khám, lúc ký giấy đồng ý phẫu thuật hay khi báo tin xấu. Nghề này đòi hỏi dịch chính xác từng chữ về triệu chứng và thuốc men, giữ bí mật tuyệt đối và đứng trung lập. Nghiên cứu ở Mỹ cho thấy để người nhà hay người quen dịch tạm dễ gây sai sót có thể ảnh hưởng tới điều trị, nên nhiều nước yêu cầu bệnh viện cung cấp thông dịch viên đủ chuẩn.
Một chữ dịch sai: vụ Willie Ramirez năm 1980
Câu chuyện được các trường đào tạo thông dịch y tế ở Mỹ kể lại nhiều nhất xảy ra năm 1980 ở Florida. Willie Ramirez, một thanh niên 18 tuổi, được đưa vào bệnh viện trong tình trạng lơ mơ. Gia đình anh nói tiếng Tây Ban Nha và dùng từ intoxicado. Trong tiếng Tây Ban Nha ở nhiều vùng, từ này có nghĩa chung là "bị cái gì đó làm cho khó chịu", "ngộ" thứ gì đó. Người dịch tạm trong phòng cấp cứu hiểu thành "intoxicated" — say rượu hoặc dùng chất kích thích.
Hướng chẩn đoán đi lệch. Theo các tài liệu thuật lại vụ việc, thực tế anh bị chảy máu trong não, và đến khi phát hiện thì đã muộn. Ramirez bị liệt tứ chi. Vụ kiện sau đó kết thúc bằng một khoản bồi thường được báo chí đưa là khoảng 71 triệu đô la. Từ đó, chữ intoxicado trở thành ví dụ kinh điển: dịch y tế không phải việc "biết hai thứ tiếng là đủ".
Người dịch tạm và những lỗi không ai thấy
Năm 2003, nhóm nghiên cứu của bác sĩ Glenn Flores công bố trên tạp chí Pediatrics một nghiên cứu ghi âm các buổi khám nhi có thông dịch ở một bệnh viện Mỹ, rồi soát từng câu. Họ tìm thấy rất nhiều lỗi trong mỗi buổi khám: bỏ sót câu hỏi, thêm ý của người dịch, đổi nghĩa, dùng sai từ. Khoảng hai phần ba số lỗi được đánh giá là có khả năng ảnh hưởng tới chăm sóc. Lỗi thường gặp hơn khi người dịch là người tạm thời — người nhà, nhân viên không được đào tạo — so với thông dịch viên của bệnh viện.
Những lỗi dễ gặp khi người dịch không qua đào tạo:
- Bỏ bớt cho gọn. Bác sĩ hỏi năm câu, người dịch gộp thành một.
- Trả lời hộ. Người nhà biết chuyện nên tự trả lời thay người bệnh, mà không dịch câu hỏi.
- Làm nhẹ tin xấu. Con cái dịch cho cha mẹ thường tránh những từ đáng sợ, khiến người bệnh không hiểu mức độ thật.
- Ngại hỏi chuyện tế nhị. Một đứa trẻ không thể dịch câu hỏi về đời sống tình dục hay thói quen uống rượu của cha mẹ mình một cách trung thực.
- Dịch sai tên thuốc, liều lượng, đơn vị. Chỉ một con số lệch đã đủ nguy hiểm.
Vì những lý do đó, hướng dẫn đạo đức nghề ở nhiều nước khuyến cáo không để trẻ em làm thông dịch trong khám chữa bệnh, trừ khi khẩn cấp và không còn cách nào khác.
Nghề thông dịch y tế đòi hỏi những gì
| Nguyên tắc | Nghĩa là gì trong thực tế |
|---|---|
| Chính xác, đầy đủ | Dịch hết những gì được nói, không thêm, không bớt, không "làm đẹp" câu chữ |
| Bảo mật | Không kể lại bất cứ điều gì nghe được trong phòng khám |
| Trung lập | Không đứng về phía bác sĩ hay người bệnh, không đưa lời khuyên cá nhân |
| Đúng vai | Không tự giải thích bệnh, không tự trấn an thay bác sĩ |
| Hiểu văn hoá | Khi một cách nói, một niềm tin có thể gây hiểu lầm, nêu ra để hai bên tự làm rõ |
Thông dịch viên y tế thường nói ở ngôi thứ nhất: khi người bệnh nói "tôi đau ngực từ tối qua", người dịch nói lại đúng như vậy bằng ngôn ngữ kia, chứ không nói "ông ấy bảo là ông ấy đau". Cách này giúp bác sĩ nói chuyện thẳng với người bệnh, nhìn vào mắt người bệnh, còn người dịch lùi về sau.
Vai "cầu nối văn hoá" — vẫn còn bàn cãi
Có một tranh luận lâu năm trong nghề: thông dịch viên nên chỉ là "ống dẫn lời" hay được phép làm cầu nối văn hoá? Chẳng hạn khi người bệnh nói mình bị "trúng gió", người dịch có nên giải thích cho bác sĩ đây là khái niệm dân gian không? Các bộ chuẩn đạo đức hiện nay thường cho phép người dịch lên tiếng để chỉ ra chỗ có thể hiểu lầm, nhưng nói rõ là đang lên tiếng với tư cách người dịch, và để hai bên tự trao đổi tiếp.
Chứng chỉ và hình thức làm việc
Ở Mỹ, Đạo luật Dân quyền năm 1964 (Điều VI) cấm phân biệt đối xử theo nguồn gốc quốc gia ở các cơ sở nhận ngân sách liên bang, và các cơ quan liên bang diễn giải điều này thành yêu cầu bệnh viện phải hỗ trợ ngôn ngữ cho người nói kém tiếng Anh. Hai tổ chức chứng nhận thông dịch viên y tế được biết nhiều là CCHI và NBCMI, ra đời vào cuối thập niên 2000. Hiệp hội Thông dịch Y tế Quốc tế (IMIA) có bộ chuẩn đạo đức được nhiều nơi tham khảo.
Thông dịch viên y tế làm việc theo ba hình thức chính:
- Trực tiếp: có mặt trong phòng khám, phòng mổ, phòng sinh. Tốt nhất cho tình huống phức tạp, báo tin xấu.
- Qua điện thoại: nhanh, có nhiều ngôn ngữ, hợp với câu hỏi ngắn.
- Qua video: thấy được nét mặt, cử chỉ; đặc biệt cần cho người dùng ngôn ngữ ký hiệu.
Ngoài dịch nói, có một kỹ năng riêng là "dịch nhìn" (sight translation): đọc một văn bản như giấy cam kết, hướng dẫn ra viện, rồi nói lại ngay bằng ngôn ngữ kia cho người bệnh nghe.
Thông dịch y tế ở Việt Nam
Ở Việt Nam, nhu cầu thông dịch y tế đến từ nhiều hướng. Bệnh viện ở các thành phố lớn và trung tâm du lịch như Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng, Khánh Hoà tiếp nhận người nước ngoài; một số bệnh viện quốc tế có bộ phận hỗ trợ người bệnh nước ngoài. Ở miền núi, nhiều người cao tuổi dân tộc thiểu số nói tiếng mẹ đẻ tốt hơn tiếng Việt, và việc khám chữa bệnh có thể cần người địa phương hỗ trợ ngôn ngữ — thường là nhân viên y tế người cùng dân tộc. Người khiếm thính cần phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu, một nguồn lực còn rất mỏng.
Ngược chiều, người Việt sống ở nước ngoài cũng thường cần thông dịch viên tiếng Việt khi đi khám. Ở Mỹ, Úc, Đức, Nhật, tiếng Việt là một trong những ngôn ngữ có nhu cầu đáng kể, và đây là một hướng nghề cho người song ngữ muốn làm việc trong ngành y mà không làm lâm sàng.
Góc nhìn hôm nay: khi bạn phải dịch cho người thân
Nhiều người Việt từng ngồi cạnh cha mẹ, ông bà ở một phòng khám nước ngoài, hoặc dịch cho bạn bè nước ngoài đi khám ở Việt Nam. Vài điều rút ra từ nghề thông dịch y tế:
- Hỏi xem bệnh viện có thông dịch viên không. Ở nhiều nước, dịch vụ này miễn phí cho người bệnh. Có người chuyên nghiệp, mình được quay về vai người nhà.
- Nếu buộc phải dịch, dịch đủ. Đừng tóm tắt, đừng tự trả lời thay, đừng làm nhẹ tin xấu.
- Không biết từ thì nói là không biết. Nhờ bác sĩ giải thích bằng từ đơn giản hơn, hoặc viết ra.
- Ghi lại tên thuốc, liều, lịch hẹn và nhờ nhân viên y tế kiểm lại.
- Người song ngữ muốn làm nghề nên học khoá thông dịch y tế có chứng chỉ, học thuật ngữ y khoa bài bản; giỏi ngoại ngữ thôi chưa đủ.
Câu hỏi thường gặp
Thông dịch viên y tế là gì?
Thông dịch viên y tế là người chuyển lời nói giữa nhân viên y tế và người bệnh không cùng ngôn ngữ trong khám chữa bệnh. Họ phải dịch chính xác, đầy đủ, giữ bí mật và trung lập, khác với việc nhờ người quen dịch giúp.
Vụ Willie Ramirez là gì?
Năm 1980 ở Florida, gia đình Willie Ramirez dùng từ tiếng Tây Ban Nha "intoxicado" để tả tình trạng của anh, nhưng bị hiểu thành say rượu hoặc dùng chất kích thích. Chẩn đoán bị lệch, anh bị chảy máu não phát hiện muộn và liệt tứ chi. Vụ việc thường được dùng để dạy về tầm quan trọng của thông dịch y tế chuyên nghiệp.
Có nên để con cái dịch cho cha mẹ khi đi khám không?
Các hướng dẫn nghề nghiệp khuyến cáo tránh để trẻ em dịch trong khám chữa bệnh, trừ khi khẩn cấp. Trẻ dễ dịch thiếu, làm nhẹ tin xấu, và không phù hợp để truyền đạt các câu hỏi tế nhị.
Thông dịch viên y tế cần chứng chỉ gì?
Tuỳ nước. Ở Mỹ có chứng chỉ của CCHI và NBCMI; nhiều nước khác có kỳ thi riêng cho thông dịch viên cộng đồng và y tế. Ngoài ngoại ngữ, người học phải nắm thuật ngữ y khoa, đạo đức nghề và kỹ năng dịch đuổi.
Thông dịch y tế khác phiên dịch thông thường thế nào?
Thông dịch y tế đòi hỏi độ chính xác rất cao vì sai một chữ có thể ảnh hưởng tới sức khoẻ, cộng thêm yêu cầu bảo mật thông tin sức khoẻ và cách cư xử trong những lúc nhạy cảm như báo tin xấu, ký giấy đồng ý phẫu thuật.
