Nghề điều dưỡng ở Việt Nam: học gì, làm gì và vai trò bên giường bệnh

Nghề điều dưỡng ở Việt Nam là nghề y tế chăm sóc người bệnh trực tiếp: theo dõi tình trạng, thực hiện y lệnh của bác sĩ, làm các kỹ thuật chăm sóc, hướng dẫn người bệnh và gia đình. Người làm nghề được đào tạo ở trình độ cao đẳng, đại học hoặc cao hơn, phải có giấy phép hành nghề theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh. Trong bệnh viện, điều dưỡng là lực lượng đông nhất và là người ở cạnh người bệnh nhiều giờ nhất mỗi ngày.

Điều dưỡng làm gì: hơn cả "tiêm thuốc"

Nhiều người vẫn nghĩ điều dưỡng chủ yếu là tiêm, truyền và đo huyết áp. Đó chỉ là phần nhìn thấy được. Theo cách hiểu hiện đại, công việc của điều dưỡng xoay quanh một vòng lặp: nhận định tình trạng người bệnh, lập kế hoạch chăm sóc, thực hiện, rồi đánh giá xem kết quả ra sao để điều chỉnh. Vòng lặp này gọi là quy trình điều dưỡng, được dạy trong mọi chương trình đào tạo.

Một ngày làm việc ở khoa có thể gồm:

• Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, ghi chép vào hồ sơ, báo bác sĩ khi có bất thường.
• Thực hiện y lệnh: dùng thuốc, truyền dịch, lấy mẫu xét nghiệm, chuẩn bị người bệnh trước thủ thuật.
• Chăm sóc vết thương, ống dẫn lưu, chăm sóc người bệnh nằm lâu.
• Giáo dục sức khoẻ: hướng dẫn chế độ ăn, cách dùng thuốc khi ra viện, cách nhận biết dấu hiệu cần quay lại.
• Phối hợp: giao việc cho hộ lý, trao đổi với bác sĩ, kỹ thuật viên, dược sĩ.
• Lắng nghe và trấn an người bệnh, người nhà — phần việc không có trong bảng giá dịch vụ nhưng ai từng nằm viện đều nhớ.

Năm 2012, Bộ Y tế ban hành chuẩn năng lực cơ bản của điều dưỡng Việt Nam, mô tả những gì một điều dưỡng mới ra trường cần làm được: năng lực thực hành chăm sóc, năng lực quản lý và phát triển nghề, năng lực hành nghề theo pháp luật và đạo đức. Đây là tài liệu đáng đọc cho ai đang cân nhắc vào nghề.

Học điều dưỡng ở đâu, mất bao lâu

Trình độ trung cấp từng là con đường phổ biến nhất trong nhiều năm. Theo hướng chuẩn hoá trình độ của ngành, đào tạo mới tập trung vào cao đẳng trở lên, và người có bằng trung cấp đang làm việc được khuyến khích học nâng trình độ. Quy định cụ thể về thời hạn và điều kiện chuyển đổi nên tra theo văn bản mới nhất của Bộ Y tế, vì lộ trình này đã được điều chỉnh vài lần.

Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định là trường đại học mang tên ngành điều dưỡng ở Việt Nam, có lịch sử đào tạo từ thập niên 1960 trước khi nâng cấp lên đại học. Ngoài ra, các trường như Đại học Y Hà Nội, Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Kỹ thuật Y tế Hải Dương và nhiều trường khác đều có chương trình cử nhân điều dưỡng.

Giấy phép hành nghề và luật mới

Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 (có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2024) thay luật năm 2009, đặt ra yêu cầu người hành nghề, trong đó có điều dưỡng, phải có giấy phép hành nghề và phải qua kỳ đánh giá năng lực trước khi được cấp phép theo một lộ trình nhiều năm. Luật cũng quy định việc cập nhật kiến thức y khoa liên tục để duy trì giấy phép.

Với người học, điều này có nghĩa là tấm bằng chưa phải điểm cuối. Sau khi tốt nghiệp còn thời gian thực hành có hướng dẫn, kỳ đánh giá năng lực theo lộ trình, rồi mới đến giấy phép. Ai đang chuẩn bị vào nghề nên hỏi trực tiếp trường học và Sở Y tế nơi định làm việc để biết yêu cầu áp dụng cho khoá của mình.

Điều dưỡng Việt Nam: vài mốc dễ nhớ

• Thời Pháp thuộc: các bệnh viện theo kiểu phương Tây ở Hà Nội, Sài Gòn, Huế bắt đầu đào tạo y tá người Việt để giúp việc, ban đầu ở mức ngắn hạn.
• Nửa sau thế kỷ 20: hệ thống trường trung cấp y tế ở các tỉnh hình thành, đào tạo y tá trung học là lực lượng chính.
• Năm 1990: Hội Điều dưỡng Việt Nam được thành lập, tổ chức nghề nghiệp của những người làm điều dưỡng.
• Đầu thế kỷ 21: đào tạo cử nhân điều dưỡng mở rộng; chức danh "y tá" dần được thay bằng "điều dưỡng".
• 2023: Luật Khám bệnh, chữa bệnh mới, nâng chuẩn cấp phép.

Ngày 12 tháng 5, sinh nhật Florence Nightingale, được chọn làm Ngày Quốc tế Điều dưỡng và cũng được các bệnh viện Việt Nam kỷ niệm hằng năm. Việc đổi tên từ "y tá" sang "điều dưỡng" không chỉ là chuyện chữ nghĩa: nó đánh dấu sự thay đổi từ người "giúp việc cho bác sĩ" sang một nghề có kiến thức và trách nhiệm riêng.

Những khó khăn của nghề, nói cho thật

Nghề điều dưỡng đáng quý, nhưng ai vào nghề cũng nên biết trước những điều khó:

• Ca trực dài và làm đêm. Bệnh viện không đóng cửa; lịch trực ảnh hưởng tới giấc ngủ, sức khoẻ và đời sống gia đình.
• Tỷ lệ người bệnh trên một điều dưỡng cao ở nhiều bệnh viện tuyến trên, nhất là những nơi quá tải.
• Áp lực cảm xúc. Thường xuyên chứng kiến đau đớn, mất mát; dễ mệt mỏi vì đồng cảm nếu không được hỗ trợ.
• Thu nhập chưa tương xứng với công sức ở nhiều nơi, khiến không ít người chuyển nghề hoặc ra nước ngoài làm việc, chẳng hạn sang Nhật Bản, Đức theo các chương trình tuyển dụng.

Ngược lại, nghề có nhu cầu tuyển dụng ổn định, cơ hội làm ở bệnh viện, phòng khám, trường học, doanh nghiệp, viện dưỡng lão, và có đường học tiếp lên chuyên sâu như điều dưỡng hồi sức, điều dưỡng gây mê, điều dưỡng nhi, điều dưỡng chăm sóc giảm nhẹ.

Góc nhìn hôm nay: cách người nhà yểm trợ điều dưỡng

Người bệnh được chăm tốt nhất khi gia đình và điều dưỡng làm cùng một đội. Một vài điều người nhà có thể làm:

• Cử một người đầu mối để trao đổi với điều dưỡng, tránh mỗi người hỏi một câu khác nhau.
• Ghi lại những gì quan sát được — người bệnh ăn bao nhiêu, ngủ thế nào, kêu đau lúc nào — rồi báo cho điều dưỡng. Đó là thông tin quý.
• Hỏi trước khi ra viện: cách dùng thuốc, chế độ ăn, dấu hiệu cần quay lại, ngày tái khám. Đừng ngại nhờ điều dưỡng giải thích lại.
• Không tự ý chỉnh tốc độ dịch truyền, không tự cho uống thuốc mang từ nhà mà chưa hỏi; mọi việc chuyên môn để người có chuyên môn làm.
• Cảm ơn bằng lời, gọi bằng tên. Đơn giản mà ít người làm.

Người trẻ đang phân vân có nên học điều dưỡng hay không có thể xin đi tình nguyện ở bệnh viện, hoặc học thử một lớp chăm sóc cơ bản, để thấy tận mắt công việc trước khi chọn ngành. Đọc về Florence Nightingale và những người đi trước cũng giúp hiểu vì sao nghề này được gọi là vừa khoa học vừa nghệ thuật.