Chim mổ ve và hươu cao cổ: người bạn dọn ve hay kẻ ăn bám tinh ranh

Chim mổ ve (oxpecker) là hai loài chim nhỏ ở châu Phi sống gần như suốt ngày trên lưng hươu cao cổ, trâu rừng, tê giác, linh dương và gia súc, ăn ve, ruồi và ký sinh bám trên da thú. Chúng còn kêu báo động khi có người hay kẻ săn mồi tới gần. Nhưng nghiên cứu cũng cho thấy chim mổ ve hay mổ vào vết thương để ăn, nên quan hệ này không hoàn toàn là "đôi bạn cùng có lợi" như sách thiếu nhi thường kể.

Hai loài chim sống trên lưng thú lớn

Chi Buphagus chỉ có hai loài, đều ở châu Phi phía nam sa mạc Sahara:

Chúng thuộc nhóm gần với họ sáo. Cơ thể được "thiết kế" cho đời sống trên lưng thú: móng sắc, ngón chân bám chắc, đuôi cứng chống vào da như chim gõ kiến chống đuôi vào thân cây. Nhờ vậy chúng chạy ngang, chạy dọc, treo ngược dưới bụng một con trâu đang đi mà không rơi. Mỏ dẹt hai bên, chúng dùng như cái kéo lùa qua lông, gạt ve ra.

Chúng không chỉ ăn trên lưng thú mà còn sống luôn ở đó: tán tỉnh, nghỉ trưa, nhổ lông thú để lót tổ. Đêm về, nhiều con ngủ trong hốc cây gần đàn thú. Có ghi chép chim mổ ve ngủ đêm ngay trên mình hươu cao cổ hay linh dương, nhưng mức độ phổ biến của hành vi này còn chưa rõ.

Vì sao hươu cao cổ là "khách sạn" ưa thích

Hươu cao cổ có cái cổ dài, ve bám ở cổ, gáy, sau tai thì chính nó không cách nào gãi tới. Thân cao cũng khiến nó khó cọ vào cây như các loài thấp hơn. Chim mổ ve leo dọc cổ hươu từ vai lên đầu, có khi chui cả vào lỗ tai, lỗ mũi để nhặt ký sinh. Hươu cao cổ thường đứng yên cho chim làm, có con còn hơi cúi đầu, nghiêng cổ, như khách quen ở tiệm cắt tóc.

Trâu rừng châu Phi, linh dương đầu bò, ngựa vằn cũng là chủ nhà quen. Voi thường không chịu cho chim đậu và hay hất đi; một số loài linh dương nhỏ cũng tỏ ra khó chịu. Mỗi loài thú có "độ chịu đựng" khác nhau, và chim có vẻ hiểu điều đó.

Câu hỏi khó: chim mổ ve giúp hay hại

Trong hàng chục năm, người ta coi chim mổ ve là ví dụ sách giáo khoa về cộng sinh tương hỗ: chim có ăn, thú sạch ve. Năm 2000, nhà sinh học Paul Weeks công bố trên tạp chí Behavioral Ecology một thí nghiệm ở Zimbabwe làm lung lay hình ảnh đó.

Weeks theo dõi hai nhóm bò nhà: một nhóm được chim mổ ve mỏ đỏ lui tới tự do, một nhóm được che chắn để chim không đậu được. Kết quả: số ve trên hai nhóm bò không khác nhau rõ rệt trong thời gian nghiên cứu. Trong khi đó, ở nhóm có chim, vết thương trên da bò lành chậm hơn. Ông quan sát thấy chim mổ ve dành nhiều thời gian mổ ở vết thương hở, ăn máu và mô quanh đó, có lúc làm vết thương rộng ra.

Từ nghiên cứu này, nhiều nhà sinh học xem chim mổ ve gần với một loài ký sinh "có ích kèm theo" hơn là một người bạn tốt bụng. Những nghiên cứu khác, đặc biệt trên thú hoang chứ không phải bò nhà, cho thấy chim mổ ve mỏ vàng ăn một lượng ve rất lớn mỗi ngày, nên vai trò dọn ve vẫn là thật. Kết luận hợp lý nhất: tuỳ loài chim, tuỳ loài thú, tuỳ nơi, cán cân lợi – hại thay đổi. Thú chịu cho chim đậu có lẽ vì nhìn tổng thể, có chim vẫn lợi hơn không.

Người lính gác của tê giác

Lợi ích ít tranh cãi nhất của chim mổ ve lại không nằm ở chuyện ăn ve. Khi có người hay thú săn mồi đến gần, chim bay lên, kêu những tiếng rít gắt. Thú lớn nghe thấy thì cảnh giác ngay.

Năm 2020, Roan Plotz và Wayne Linklater công bố trên tạp chí Current Biology một nghiên cứu về tê giác đen ở Nam Phi. Họ cho người đi bộ tiếp cận tê giác ngược gió và ghi lại tê giác có phát hiện ra người hay không. Tê giác có chim mổ ve mỏ đỏ trên lưng phát hiện người thường xuyên hơn hẳn, và từ khoảng cách xa hơn, so với tê giác không có chim. Tê giác đen mắt kém, dựa nhiều vào khứu giác và thính giác; tiếng chim báo động là một đôi tai thêm trên lưng. Các tác giả nhắc rằng trong tiếng Swahili, chim mổ ve mỏ đỏ được gọi bằng một cái tên có nghĩa là "người lính gác của tê giác".

Với một loài đang bị săn trộm lấy sừng, được báo sớm khi có người đi tới có thể là chuyện sống còn. Nghiên cứu này cũng cho thấy chim mổ ve trở nên hiếm ở nhiều vùng, và nếu chúng quay lại thì tê giác có thêm một lớp bảo vệ tự nhiên.

Khi thuốc diệt ve làm mất chim

Trong thế kỷ 20, ở nhiều vùng chăn nuôi miền nam châu Phi, bò được tắm thuốc diệt ve định kỳ. Một số loại thuốc đời đầu rất độc với chim. Chim mổ ve ăn ve nhiễm thuốc và ăn trên lưng bò vừa tắm, nên biến mất khỏi nhiều vùng rộng lớn. Khi các loại thuốc ít độc hơn được dùng và các khu bảo tồn mở rộng, ở một số nơi chim mổ ve đã được thả lại hoặc tự quay về.

Câu chuyện là một bài học quen thuộc: muốn diệt một thứ hại, ta dễ làm mất luôn những thứ đang lặng lẽ giúp ta.

Những "người phụ việc" quen thuộc ở đồng ruộng Việt Nam

Việt Nam không có chim mổ ve, nhưng đồng quê có những cặp quen mặt không kém:

• Cò ma theo trâu bò. Cò ma, loài cò nhỏ mỏ vàng, hay đi sát chân trâu bò đang gặm cỏ, bắt châu chấu, cào cào bị động bay lên. Mùa sinh sản, lông đầu và lưng cò ma ngả màu vàng cam. Đây là quan hệ hội sinh: cò được lợi, trâu bò gần như không mất gì.
• Sáo đậu lưng trâu. Sáo nâu, sáo mỏ vàng hay đậu trên lưng trâu, mổ ruồi, ve bám và côn trùng bị động bay lên. Hình ảnh này đi vào tranh dân gian và ký ức tuổi thơ của nhiều người.
• Chim theo máy cày, máy gặt. Ngày nay cò và sáo còn bám theo máy cày, máy gặt trên ruộng, thay cho con trâu ngày xưa. Tập tính cũ, công cụ mới.

Góc nhìn hôm nay: người giúp cũng cần được nhìn cho đúng

Câu chuyện chim mổ ve hữu ích vì nó không đẹp như sách. Vài điều nên mang về:

• Đánh giá người hỗ trợ bằng việc thật, không bằng hình ảnh. Chim trông như đang giúp, nhưng có lúc lại làm vết thương lâu lành. Ở chỗ làm, có người trông rất bận rộn "hỗ trợ" mà kết quả lại không như vậy, và có người lặng lẽ mà quan trọng.
• Vai trò có giá nhất đôi khi không phải vai trò được giao. Chim mổ ve nổi tiếng vì ăn ve, nhưng giá trị rõ nhất lại là báo động sớm. Người trong đội cũng hay có một đóng góp "phụ" mà mọi người thật sự cần.
• Đừng cắt bỏ cả một vai trò chỉ vì một nhược điểm. Tắm thuốc diệt ve làm mất chim báo động. Sửa lỗi của một người giúp tốt hơn đuổi người đó đi.

Muốn đọc thêm, có thể tìm bài năm 2000 của Paul Weeks trên Behavioral Ecology và bài năm 2020 của Plotz và Linklater trên Current Biology, hoặc các sách hướng dẫn chim châu Phi có mục về họ Buphagidae.