Child life specialist: chuyên gia giúp trẻ nằm viện bớt sợ hãi

Child life specialist là chuyên gia giúp trẻ em và gia đình đối phó với nỗi sợ, sự bỡ ngỡ khi nằm viện. Họ giải thích cho trẻ bằng ngôn ngữ hợp tuổi chuyện gì sắp xảy ra, dùng búp bê và dụng cụ y tế thật để trẻ làm quen, đi cùng trẻ trong lúc làm thủ thuật, và giúp cả anh chị em ở nhà hiểu chuyện. Nghề này bắt đầu từ chương trình của Emma Plank ở Cleveland, Mỹ, năm 1955, và nay có chứng chỉ riêng.

Bệnh viện từng là nơi trẻ phải ở một mình

Đầu thế kỷ 20, nhiều bệnh viện châu Âu và Mỹ hạn chế cha mẹ vào thăm con nằm viện, có nơi chỉ cho thăm một lần mỗi tuần, vài chục phút. Lý do khi đó là phòng lây nhiễm và giữ trật tự: trẻ khóc to sau mỗi lần cha mẹ về, nên người ta tin rằng ít thăm thì trẻ "ổn định" hơn.

Ở Anh, nhân viên xã hội James Robertson cùng nhà phân tâm học John Bowlby nghiên cứu phản ứng của trẻ nhỏ khi bị tách khỏi mẹ. Năm 1952, Robertson làm bộ phim tài liệu A Two-Year-Old Goes to Hospital, quay một bé gái hai tuổi trong tám ngày nằm viện. Bộ phim cho thấy sự im lặng của trẻ không phải là "đã quen" mà là thu mình lại. Phim gây tranh cãi lớn trong giới y khoa Anh lúc đó.

Năm 1959, Báo cáo Platt của chính phủ Anh về phúc lợi trẻ em nằm viện khuyến nghị cho cha mẹ thăm con không hạn chế giờ và cho mẹ ở lại cùng trẻ nhỏ. Phải nhiều năm sau các bệnh viện mới thay đổi hẳn, nhưng hướng đi đã rõ: trẻ nằm viện cần được chăm cả tinh thần, không chỉ cơ thể.

Emma Plank và chương trình đầu tiên năm 1955

Emma Plank (1905–1990) sinh ở Vienna, là nhà giáo dục từng học theo phương pháp Montessori. Sau khi sang Mỹ, năm 1955 bà được mời lập chương trình "Child Life and Education" tại Bệnh viện Thành phố Cleveland, bang Ohio. Mục tiêu là đưa những gì người ta biết về sự phát triển của trẻ vào trong bệnh viện: trẻ cần chơi, cần hiểu, cần có người lớn tin cậy ở cạnh.

Năm 1962, bà xuất bản sách Working with Children in Hospitals, được coi là tài liệu nền móng của nghề. Từ Cleveland, mô hình lan dần sang các bệnh viện nhi khác ở Bắc Mỹ. Năm 1982, Hội đồng Child Life (Child Life Council) được thành lập, về sau đổi tên thành Hiệp hội Chuyên gia Child Life (ACLP), và chứng chỉ CCLS (Certified Child Life Specialist) trở thành chuẩn nghề ở Mỹ và Canada.

Child life specialist làm những gì

Chuẩn bị trước thủ thuật

Trẻ sợ nhất là điều không biết trước. Chuyên gia child life giải thích chuyện sắp xảy ra bằng từ ngữ hợp tuổi, tránh những chữ dễ gây hiểu lầm. Một ví dụ hay được nhắc trong nghề: nói với trẻ nhỏ rằng bác sĩ sẽ "cắt" một chỗ có thể khiến trẻ tưởng tượng điều rất đáng sợ; nói "bác sĩ làm một lỗ nhỏ để chữa" thì dễ chịu hơn mà vẫn trung thực. Họ cũng nói thật về cảm giác: chỗ nào sẽ hơi đau, chỗ nào chỉ thấy lạnh.

Chơi y tế (medical play)

Trẻ được cầm ống nghe, băng dán, ống tiêm không kim, mặt nạ thở để "khám" cho búp bê hoặc gấu bông. Qua đó trẻ làm quen dụng cụ, đồng thời người lớn nghe được trẻ đang hiểu sai điều gì. Một bé "tiêm" mạnh tay cho búp bê và nói "vì nó hư" là tín hiệu cho thấy bé đang nghĩ mình bị phạt.

Đi cùng trong lúc làm thủ thuật

Khi lấy máu, đặt kim truyền hay chụp chiếu, chuyên gia child life ngồi cạnh trẻ, giúp trẻ tập trung vào một việc khác — thổi bong bóng, đếm, xem sách, kể chuyện — và giúp trẻ có chút quyền chọn: ngồi trong lòng mẹ hay nằm, nhìn hay quay đi. Cảm giác được chọn làm trẻ bớt bất lực.

Hỗ trợ anh chị em và gia đình

Khi một đứa trẻ ốm nặng, anh chị em ở nhà thường bị bỏ quên, lo lắng hoặc ghen tị mà không dám nói. Chuyên gia child life giúp cha mẹ giải thích cho các con khác, tổ chức buổi thăm phù hợp, và hỗ trợ gia đình trong những tình huống mất mát.

Child life khác bác sĩ tâm lý, khác điều dưỡng nhi thế nào

Child life specialist không chẩn đoán, không điều trị bệnh tâm lý, không làm kỹ thuật y tế. Họ thường học về phát triển trẻ em, giáo dục, tâm lý học hoặc ngành gần, rồi qua thời gian thực tập có giám sát trong bệnh viện trước khi thi chứng chỉ. Khi trẻ có biểu hiện cần can thiệp sâu hơn, họ phối hợp với bác sĩ tâm lý, bác sĩ tâm thần nhi.

Điều dưỡng nhi vẫn là người chăm sóc chính; child life đứng cạnh để phần chăm sóc ấy diễn ra nhẹ nhàng hơn. Ở nhiều bệnh viện, chính điều dưỡng nhi cũng được học các kỹ năng giao tiếp với trẻ theo tinh thần này.

Ở Việt Nam thì sao

Chức danh child life specialist chưa phổ biến ở Việt Nam. Tuy vậy, tinh thần của nghề đã xuất hiện ở nhiều nơi: các bệnh viện nhi lớn có góc vui chơi, lớp học cho trẻ điều trị dài ngày, nhóm tình nguyện đến kể chuyện, vẽ tranh, tổ chức Trung thu cho bệnh nhi. Một số bệnh viện tư và quốc tế có nhân viên tâm lý làm việc với trẻ trước phẫu thuật. Ai quan tâm đến nghề này có thể bắt đầu từ ngành tâm lý học, giáo dục mầm non hoặc công tác xã hội, rồi tìm chương trình đào tạo chuyên sâu ở nước ngoài.

Góc nhìn hôm nay: cha mẹ có thể làm gì khi con phải nằm viện

Không phải bệnh viện nào cũng có chuyên gia child life, nhưng cha mẹ có thể mượn vài nguyên tắc của nghề:

• Nói thật, nói vừa đủ. Đừng hứa "không đau đâu" nếu điều đó không đúng. Trẻ tin người lớn hơn khi người lớn trung thực.
• Chọn thời điểm báo trước theo tuổi. Trẻ nhỏ chỉ cần biết trước ít lâu; trẻ lớn hơn cần thời gian để hỏi.
• Cho trẻ chơi đóng vai bác sĩ ở nhà với đồ chơi y tế trước buổi khám hay nhập viện.
• Mang theo một món đồ quen: gối, gấu bông, sách yêu thích.
• Cho trẻ những lựa chọn nhỏ: tay nào, ngồi đâu, xem gì.
• Đừng quên anh chị em ở nhà: kể cho các con nghe chuyện gì đang xảy ra, cho các con gửi tranh, thư vào viện.
• Hỏi nhân viên y tế về cách giải thích phù hợp với bệnh của con; với những câu hỏi về điều trị hay tâm lý, nghe theo bác sĩ và chuyên gia.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc về Emma Plank và lịch sử chương trình Child Life trên trang của ACLP. Bộ phim của James Robertson nay được lưu trữ và vẫn thường được chiếu trong các khoá đào tạo nhân viên y tế nhi khoa.