Chấp nhận vai trò trong đội thể thao: tâm lý học nói gì về người dự bị

Chấp nhận vai trò (role acceptance) là mức độ một thành viên đồng ý và hài lòng với vai được giao trong đội, kể cả khi đó là vai dự bị, vai phòng ngự hay vai ít được chú ý. Tâm lý học thể thao, đặc biệt các nghiên cứu của Mark Eys, Albert Carron và cộng sự, cho thấy vai trò rõ ràng và được chấp nhận đi cùng sự gắn kết đội cao hơn, tự tin hơn và ít lo âu hơn. Cầu thủ dự bị không phải người thừa, mà là một vai riêng cần được định nghĩa và tôn trọng.

Vai trò trong đội: chính thức và không chính thức

Các nhà tâm lý học thể thao chia vai trò thành hai loại. Vai chính thức do huấn luyện viên hay tổ chức giao: tiền đạo, chuyên gia đá phạt, đội trưởng, người phụ trách kèm người mới. Vai không chính thức tự hình thành qua tương tác: người pha trò giải toả căng thẳng, người hay động viên, người làm cầu nối giữa cầu thủ trẻ và cầu thủ lớn tuổi, có khi cả người gây chia rẽ.

Nhóm nghiên cứu của Mark Eys ở Canada đã phỏng vấn nhiều vận động viên và huấn luyện viên để gọi tên các vai không chính thức thường gặp. Điều họ ghi nhận là các vai này có thật, ai trong đội cũng biết, nhưng hiếm khi được nói ra. Một người dự bị có thể đang giữ vai không chính thức rất quan trọng mà chính huấn luyện viên không nhận ra.

Bốn câu hỏi của sự mơ hồ vai trò

Năm 2002, Mark Beauchamp, Steven Bray, Mark Eys và Albert Carron công bố nghiên cứu về "mơ hồ vai trò" (role ambiguity) trong các đội thể thao cần phối hợp chặt. Họ cho rằng một vận động viên có thể mơ hồ ở bốn mặt khác nhau. Có thể diễn đạt thành bốn câu hỏi:

Các nghiên cứu của nhóm này và những nhóm khác ghi nhận vận động viên càng mơ hồ về vai trò thì càng có xu hướng tự tin thấp hơn vào khả năng làm vai đó, ít hài lòng hơn, và cảm thấy đội ít gắn kết quanh nhiệm vụ hơn. Mơ hồ vai trò cũng đi cùng mức lo âu trước thi đấu cao hơn.

Rõ vai chưa đủ, còn phải chấp nhận vai

Một người có thể biết rất rõ vai mình là ngồi dự bị và vào sân mười phút cuối, nhưng không chấp nhận điều đó. Biết rõ và chấp nhận là hai chuyện khác nhau.

Các nghiên cứu phỏng vấn vận động viên về sự chấp nhận vai trò cho thấy vài yếu tố hay được nhắc tới:

• Cách vai được giao: huấn luyện viên có giải thích lý do, có nói chuyện riêng hay chỉ dán danh sách lên bảng.
• Cảm giác công bằng: tiêu chí chọn người có rõ ràng và nhất quán không.
• Vai có ý nghĩa không: người giữ vai thấy phần đóng góp của mình có tác dụng thật với đội.
• Có đường để thay đổi: người dự bị biết mình cần cải thiện gì để có thêm cơ hội.
• Mục tiêu cá nhân: vai có khớp phần nào với điều người ấy muốn đạt trong sự nghiệp không.

Chấp nhận vai không có nghĩa là bằng lòng mãi mãi. Một cầu thủ có thể chấp nhận vai dự bị mùa này, làm hết sức trong vai đó, và cùng lúc nỗ lực để giành chỗ đá chính mùa sau. Hai điều không mâu thuẫn.

Những người dự bị làm nên lịch sử

Thể thao có nhiều câu chuyện cho thấy vai dự bị không hề phụ.

Chung kết Champions League năm 1999 giữa Manchester United và Bayern Munich là ví dụ hay được nhắc nhất. Manchester United bị dẫn 0–1 tới phút cuối. Cả hai bàn thắng trong thời gian bù giờ đều do cầu thủ vào sân từ ghế dự bị ghi: Teddy Sheringham gỡ hoà, rồi Ole Gunnar Solskjær ghi bàn quyết định. Solskjær về sau được gọi là "siêu dự bị", một vai mà anh giữ trong nhiều mùa.

Giải bóng rổ nhà nghề Mỹ NBA có hẳn giải thưởng "Cầu thủ thứ sáu xuất sắc nhất" (Sixth Man of the Year) từ mùa giải 1982–83, dành cho cầu thủ xuất sắc nhất vào sân từ ghế dự bị. Sự tồn tại của giải thưởng cho thấy giới chuyên môn coi vào sân từ ghế dự bị là một vai riêng, có kỹ năng riêng: khởi động sẵn sàng, đọc nhanh trận đấu, mang lại năng lượng tức thì.

Ngoài ra còn những vai mà khán giả không thấy: cầu thủ dự bị đóng vai đối thủ trong buổi tập để đội chính làm quen chiến thuật, người giữ không khí trên băng ghế, người đưa thông tin từ ban huấn luyện vào sân trong lúc nghỉ.

Khi vai trò không được chấp nhận

Một thành viên không chấp nhận vai có thể phản ứng theo nhiều cách: tập lơ là, phàn nàn sau lưng, chơi cho riêng mình khi được vào sân, hoặc thu mình lại. Tâm lý học thể thao coi đây không chỉ là chuyện thái độ cá nhân mà là tín hiệu về cách đội đang giao vai và giao tiếp.

Với người trong cuộc, cảm giác bị gạt ra rìa có thể rất nặng nề, đặc biệt với vận động viên trẻ đã quen là ngôi sao ở cấp thấp hơn. Nếu nỗi buồn, mất ngủ hay chán nản kéo dài, cần nói với người tin cậy, và tìm tới chuyên gia tâm lý thể thao hay bác sĩ khi cần. Nhiều câu lạc bộ chuyên nghiệp nay có sẵn người làm việc này.

Góc nhìn hôm nay: làm tốt vai được giao, ở sân cỏ và ngoài đời

Không chỉ đội bóng mới có ghế dự bị. Trong một dự án, có người lên thuyết trình và có người chuẩn bị số liệu. Trong một gia đình có người lo tiền và người lo bữa ăn. Những gợi ý dưới đây dùng được ở cả hai phía.

Nếu bạn giao vai

• Nói chuyện riêng với từng người về vai của họ, trả lời đủ bốn câu hỏi: trách nhiệm gì, làm gì, đo thế nào, hệ quả ra sao.
• Gọi tên cả những vai không chính thức tốt mà bạn thấy, như người giữ không khí, người kèm người mới.
• Cho người ở vai phụ biết con đường để có thêm cơ hội.

Nếu bạn nhận vai

• Hỏi cho rõ thay vì đoán. Mơ hồ vai trò thường làm lo âu nhiều hơn chính vai trò.
• Tìm phần ý nghĩa trong vai: mình đang giúp đội ở chỗ nào cụ thể.
• Tách hai chuyện: làm hết sức trong vai hôm nay, và nỗ lực cho vai mình muốn ngày mai.

Để tìm hiểu thêm, các giáo trình tâm lý học thể thao về sự gắn kết đội (team cohesion) thường có chương riêng về vai trò, và nhiều bài nghiên cứu của Mark Eys có tóm tắt công khai dễ đọc.