Cá voi giúp nhau theo nhiều cách đã được quan sát kỹ: cá nhà táng cái trong cùng nhóm thay phiên ở lại mặt nước trông cá con khi mẹ lặn sâu kiếm ăn, cá heo nâng bạn yếu lên mặt nước để thở, và cá voi lưng gù có lúc lao tới quấy rối đàn cá voi sát thủ đang săn, kể cả khi con mồi thuộc loài khác. Có hành vi đã rõ lý do, có hành vi các nhà khoa học vẫn còn tranh luận.
Cá nhà táng: lặn sâu thì ai trông con
Cá nhà táng là loài cá voi có răng lớn nhất, nổi tiếng vì lặn rất sâu săn mực. Mỗi lần lặn kiếm ăn kéo dài khoảng ba mươi phút đến một giờ, xuống hàng trăm, có khi hơn một nghìn mét. Cá con thì không theo được. Nó phải ở gần mặt nước, nơi dễ bị cá voi sát thủ hay cá mập lớn để ý.
Cách giải quyết của loài này là sống theo nhóm gia đình gồm các con cái và con non, thường khoảng một chục con. Năm 1996, nhà sinh học Hal Whitehead (Đại học Dalhousie, Canada) mô tả hiện tượng các con cái trong nhóm lệch nhịp lặn của nhau khi có cá con: trong lúc mẹ lặn, luôn có một hay vài con trưởng thành khác ở trên, cá con bơi kèm bên con đó. Các nhà nghiên cứu gọi đây là "trông trẻ".
Dự án nghiên cứu cá nhà táng ở Dominica, vùng biển Caribê, do Shane Gero và cộng sự thực hiện từ giữa thập niên 2000, theo dõi từng gia đình qua nhiều năm. Họ ghi nhận cá con được nhiều con khác trong nhóm đi kèm, và các con trông trẻ thường là họ hàng gần. Một số nghiên cứu còn cho thấy dấu hiệu cá con bú sữa từ con cái không phải mẹ, nhưng phần này khó quan sát dưới nước nên vẫn được nói thận trọng.
Hàng rào hình hoa thị
Khi bị đe doạ, nhóm cá nhà táng có lúc xếp thành vòng tròn, đầu chụm vào giữa, đuôi xoè ra ngoài như cánh hoa, cá con nằm trong vòng. Có khi chúng xếp ngược lại, đầu ra ngoài. Đội hình này được ghi nhận từ nhiều chuyến quan sát và ảnh chụp từ trên cao. Cá con không tự bảo vệ được, nhưng được cả nhóm quây bằng thân mình.
Cá heo nâng bạn lên mặt nước
Cá heo và cá voi là thú, phải ngoi lên thở. Một con bị ốm, bị thương hay mới sinh mà không tự ngoi lên được thì rất nguy. Nhiều quan sát từ tàu nghiên cứu và người đi biển ghi lại cảnh cá heo bơi dưới bạn, dùng đầu hay lưng đẩy bạn lên mặt nước, có khi hai, ba con thay phiên nhau. Giới nghiên cứu gọi chung những hành vi chăm sóc, nâng đỡ một con đang gặp nạn là hành vi chăm sóc đồng loại.
Ngay lúc sinh, cá heo mẹ thường có một hay vài con cái khác bơi gần, có khi giúp đẩy cá con mới sinh lên thở hơi đầu tiên. Cũng có những trường hợp cá heo mẹ mang theo xác con đã chết nhiều ngày, nâng lên mặt nước. Các nhà nghiên cứu cẩn thận khi diễn giải: có thể là mối gắn bó, có thể là phản xạ chăm con chưa tắt, khó biết chắc.
Cá voi lưng gù: vệ sĩ không mời mà tới
Đây là câu chuyện gây chú ý nhất những năm gần đây. Năm 2017, Robert Pitman, nhà sinh thái học biển của Cơ quan Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA), cùng cộng sự công bố trên tạp chí Marine Mammal Science một tổng hợp hơn một trăm lần quan sát cá voi lưng gù tương tác với cá voi sát thủ (orca) ăn thịt thú biển. Nguồn gồm ghi chép của nhà nghiên cứu, ngư dân, người dẫn tàu ngắm cá voi ở nhiều đại dương.
Điểm chung: khi orca bắt đầu săn, có cá voi lưng gù bơi tới, quẫy đuôi, vỗ vây ngực dài, rống lên, chen vào giữa. Phần lớn trường hợp được ghi lại, con mồi của orca không phải cá voi lưng gù mà là hải cẩu, sư tử biển, cá heo hay con non của các loài cá voi khác. Pitman từng tận mắt thấy ở vùng biển Nam Cực một con hải cẩu được nâng lên nằm trên ngực một con cá voi lưng gù đang nằm ngửa, tránh khỏi đàn orca.
Vì sao chúng làm vậy
Pitman và cộng sự đưa ra cách giải thích thận trọng. Orca cũng săn con non của cá voi lưng gù. Có thể cá voi lưng gù đã hình thành một phản ứng rất mạnh: nghe tiếng orca đang săn là lao tới, chưa cần biết con mồi là ai. Phản ứng ấy có lợi khi nạn nhân là con non của loài mình, và đôi khi "tràn" sang giúp các loài khác. Cũng có giả thuyết rằng việc quấy rối orca mỗi khi gặp làm orca học được là đừng dây vào cá voi lưng gù. Bài báo dùng chữ vị tha giữa các loài kèm dấu hỏi, và các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng ý định thật của con cá voi là điều không đo được.
Dù lý do là gì, hình ảnh một con vật khổng lồ lao vào giữa cuộc săn để che cho một con vật nhỏ lạ mặt vẫn là một trong những quan sát đáng nhớ nhất của sinh học biển hiện đại.
Bảng tóm tắt: ai giúp ai, bằng chứng tới đâu
| Hành vi | Loài | Mức bằng chứng |
|---|---|---|
| Trông cá con khi mẹ lặn | Cá nhà táng | Mạnh: theo dõi nhiều năm ở nhiều vùng biển |
| Xếp vòng tròn bảo vệ cá con | Cá nhà táng | Khá mạnh: nhiều quan sát, ảnh chụp |
| Nâng bạn yếu lên thở | Nhiều loài cá heo | Khá mạnh: nhiều quan sát độc lập |
| Cho cá con của con khác bú | Cá nhà táng, một số loài cá heo | Có dấu hiệu, còn khó xác nhận |
| Quấy rối orca để bảo vệ con mồi loài khác | Cá voi lưng gù | Nhiều quan sát; lý do còn tranh luận |
| Chia thức ăn trong gia đình, con già dẫn đường | Cá voi sát thủ | Mạnh ở các quần thể vùng Đông Bắc Thái Bình Dương, ngoài khơi Canada và Mỹ |
Tục thờ cá Ông và chuyện cá voi cứu người
Ngư dân Việt Nam từ miền Trung vào Nam có tục thờ cá Ông, tin rằng cá voi là vị thần biển cứu người gặp nạn, đẩy thuyền vào bờ khi bão. Nhiều làng chài có lăng Ông, có lễ cầu ngư hằng năm, có tục an táng cá voi dạt vào bờ trọng thể như tang người.
Về mặt khoa học, chưa có nghiên cứu nào cho thấy cá voi chủ động cứu người. Những câu chuyện được kể có thể bắt nguồn từ việc cá voi, cá heo bơi gần thuyền, tò mò, hay tình cờ có mặt khi người được cứu. Nhưng tục thờ cá Ông lại có một tác dụng rất thật: nó khiến nhiều thế hệ ngư dân không săn cá voi, tôn trọng chúng như ân nhân. Một niềm tin dân gian thành tấm khiên bảo vệ cho loài vật. Hai chuyện nên để riêng: tín ngưỡng thì tôn trọng như tín ngưỡng, còn sinh học thì dựa trên quan sát.
Góc nhìn hôm nay: ngắm cá voi có trách nhiệm và bài học "trông trẻ"
Ở Việt Nam, người ta thỉnh thoảng gặp cá voi Bryde và nhiều loài cá heo ở vùng biển miền Trung, quanh Lý Sơn, Đề Gi (tỉnh Gia Lai), hay Côn Đảo. Nếu đi tàu và gặp cá voi, cá heo, các nguyên tắc chung của nhiều nước là: tàu giảm tốc, không đuổi theo, không chạy chắn đường, không chen vào giữa mẹ và con, không xuống nước bơi cùng, giữ khoảng cách vài trăm mét. Thấy cá voi mắc cạn thì báo cho chính quyền địa phương và cơ quan kiểm ngư, không tự kéo ra biển khi chưa có người hướng dẫn.
Chuyện cá nhà táng có một bài học rất gần đời sống: khi một người phải "lặn sâu", đi làm xa, trực đêm, ôn thi, thì việc của những người còn lại là thay phiên ở lại "mặt nước" với trẻ nhỏ hay người già trong nhà. Lệch giờ nghỉ, lệch ca trực cho nhau, để lúc nào cũng có người ở bên người cần trông, là cách trông trẻ của loài cá nhà táng áp dụng được cho một gia đình đông việc.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các công trình của Hal Whitehead về văn hoá cá nhà táng, bài năm 2017 của Robert Pitman về cá voi lưng gù và orca, hoặc các tư liệu về tục thờ cá Ông ở các lăng Ông ven biển miền Trung.
Câu hỏi thường gặp
Cá voi có giúp nhau không?
Có. Cá nhà táng cái thay phiên trông cá con khi mẹ lặn sâu, cá heo nâng bạn yếu lên mặt nước để thở, cá voi sát thủ chia thức ăn trong gia đình. Cá voi lưng gù còn được ghi nhận quấy rối orca để bảo vệ con mồi thuộc loài khác.
Vì sao cá voi lưng gù bảo vệ hải cẩu khỏi cá voi sát thủ?
Lý do còn tranh luận. Nghiên cứu năm 2017 của Robert Pitman cho rằng cá voi lưng gù có phản ứng mạnh khi nghe orca săn, vì orca cũng săn con non của chúng; phản ứng đó đôi khi giúp cả con mồi loài khác. Ý định thật của con vật thì không đo được.
Cá nhà táng trông con như thế nào?
Các con cái trong nhóm gia đình lệch nhịp lặn của nhau, để khi cá mẹ lặn sâu kiếm ăn luôn có con trưởng thành khác ở gần mặt nước bên cá con. Hiện tượng này được Hal Whitehead mô tả năm 1996 và được nhiều nghiên cứu sau xác nhận.
Cá voi có cứu người thật không?
Chưa có bằng chứng khoa học cho thấy cá voi chủ động cứu người. Tục thờ cá Ông của ngư dân Việt Nam là tín ngưỡng, có giá trị văn hoá và giúp bảo vệ cá voi, nhưng nên tách biệt với kết luận sinh học.
Gặp cá voi, cá heo trên biển nên làm gì?
Giảm tốc, không đuổi theo, không chen giữa mẹ và con, giữ khoảng cách vài trăm mét và không xuống nước bơi cùng. Thấy cá voi mắc cạn nên báo chính quyền địa phương thay vì tự xử lý.
