Chạy chỗ không bóng là những pha di chuyển của cầu thủ khi bóng không ở chân mình, nhằm nhận bóng ở chỗ trống hoặc kéo hậu vệ đối phương đi để mở khoảng trống cho đồng đội. Loại chạy chỗ thứ hai, gọi là chạy mồi (decoy run), là kiểu kiến tạo không bao giờ được ghi vào thống kê: người chạy không chạm bóng, nhưng bàn thắng có được nhờ họ. Phần lớn thời gian trong một trận bóng đá, mỗi cầu thủ đều đang ở trạng thái này.
Cầu thủ chạm bóng được bao lâu trong một trận
Các hệ thống theo dõi trận đấu bằng camera cho thấy một cầu thủ ngoài sân thường chỉ có bóng trong chân tổng cộng vài phút trong 90 phút thi đấu, tuỳ vị trí và lối chơi của đội. Khoảng thời gian còn lại, họ chạy, đứng, quan sát, che chắn, gây áp lực. Huấn luyện viên vì thế hay nói: đánh giá cầu thủ chỉ qua những gì họ làm khi có bóng là bỏ qua phần lớn trận đấu của họ.
Một cầu thủ ở giải chuyên nghiệp chạy khoảng 10 đến 12 km mỗi trận, tuỳ vị trí. Gần như toàn bộ quãng đường ấy là chạy không bóng. Câu hỏi đặt ra không phải họ chạy bao nhiêu mà chạy vào đâu, lúc nào, và vì ai.
Các kiểu chạy chỗ thường gặp
| Kiểu chạy | Mục đích | Ai thường làm |
|---|---|---|
| Chạy chọc khe sau lưng hậu vệ | Nhận đường chuyền vào khoảng trống phía sau hàng thủ | Tiền đạo, tiền vệ cánh |
| Chạy chồng biên (overlap) | Chạy vòng ra ngoài đồng đội đang cầm bóng ở cánh, tạo hai đánh một | Hậu vệ biên |
| Chạy cắt vào trong (underlap) | Chạy vào khe giữa hậu vệ biên và trung vệ đối phương | Tiền vệ trung tâm, hậu vệ biên |
| Chạy người thứ ba | Người thứ ba chạy trước khi bóng tới người thứ hai, để nhận đường chuyền tiếp theo | Tiền vệ |
| Lùi xuống nhận bóng | Kéo trung vệ đối phương theo, mở khoảng trống phía sau | Tiền đạo, số 10 |
| Chạy mồi (decoy) | Kéo hậu vệ đi để đồng đội có chỗ, không mong nhận bóng | Mọi vị trí |
Những kiểu chạy này thường kết hợp với nhau. Một tiền đạo lùi xuống kéo trung vệ theo, tiền vệ cánh chạy chéo vào khoảng trống vừa mở, hậu vệ biên chạy chồng ra ngoài để kéo hậu vệ cánh đối phương. Ba người cùng chạy, một người nhận bóng, hai người còn lại là "kiến tạo vô hình".
Chạy mồi: nghệ thuật làm cho đối phương tin
Pha chạy mồi chỉ có tác dụng khi hậu vệ đối phương tin rằng mình có thể nhận bóng. Nếu người chạy uể oải, rõ ràng là chạy cho có, hậu vệ sẽ bỏ qua và tiếp tục kèm người khác. Vì vậy chạy mồi phải chạy thật: tốc độ thật, hướng chạy thật, gọi bóng thật.
Đây là chỗ khó nhất về tâm lý. Người chạy mồi biết trước khả năng cao mình sẽ không nhận được bóng. Họ có thể chạy hết tốc lực mười lần trong một hiệp mà không chạm bóng lần nào. Người xem trên khán đài, nhất là khán giả ít kinh nghiệm, có khi còn chê họ "chạy vô ích". Trong khi đó, nhìn lại băng hình, huấn luyện viên thấy rõ đường chuyền quyết định có được nhờ khoảng trống mà pha chạy ấy mở ra.
Khi không chạm bóng cũng là đóng góp
Một dạng đặc biệt là pha "để bóng chạy qua" (dummy): cầu thủ đứng trên đường bóng, làm động tác như sắp đón bóng rồi để bóng lăn qua chân tới đồng đội phía sau. Hậu vệ và thủ môn bị đánh lừa, phản ứng theo người đầu tiên. Trong nhiều bàn thắng đẹp, người tạo ra cơ hội quyết định là người không chạm bóng.
Người "đọc khoảng trống"
Thomas Müller, tiền vệ tấn công người Đức, từng tự mô tả vai trò của mình bằng một từ tiếng Đức là Raumdeuter, tạm dịch "người đọc khoảng trống". Cách gọi này sau đó được giới phân tích bóng đá dùng rộng rãi để chỉ những cầu thủ không nổi bật về tốc độ hay kỹ thuật cá nhân nhưng luôn xuất hiện đúng chỗ, đúng lúc.
Kiểu cầu thủ này khó đo bằng thống kê truyền thống. Họ không rê bóng nhiều, chuyền không quá nổi bật. Giá trị của họ nằm ở việc nhìn ra khoảng trống trước người khác, và ở những pha chạy kéo hậu vệ đi để đồng đội ghi bàn. Các huấn luyện viên đội tuyển Đức và câu lạc bộ Bayern München trong hơn một thập kỷ thường xuyên chọn anh vì những đóng góp này.
Đo được không: dữ liệu theo dõi và khoảng trống
Từ khi các giải lớn có dữ liệu toạ độ của mọi cầu thủ nhiều lần mỗi giây, các nhà phân tích bắt đầu đo cái trước đây chỉ là cảm giác. Một số cách tiếp cận:
- Kiểm soát không gian (pitch control): tính xem mỗi đội "chiếm" được bao nhiêu phần sân dựa trên vị trí và tốc độ của từng cầu thủ. Một pha chạy mồi tốt làm vùng kiểm soát của đội mình lớn lên ở đúng chỗ cần.
- Kéo người: đếm xem một pha chạy kéo theo bao nhiêu hậu vệ, và khoảng trống mở ra ở đâu.
- Chạy được đáp lại: tỉ lệ pha chạy mà đồng đội nhìn thấy và chuyền bóng tới.
Các cách đo này còn mới, mỗi nhà phân tích một mô hình, chưa có con số chuẩn như bàn thắng hay kiến tạo. Nhưng chúng cho thấy một điều: ngay cả trong thời đại dữ liệu, phần đóng góp không bóng vẫn là vùng khó thấy nhất của bóng đá.
Ở sân phong trào: ai cũng muốn có bóng
Ở các sân bóng phong trào Việt Nam, từ sân bảy người ở các phường đến sân năm người trong khuôn viên trường, lỗi phổ biến nhất là đứng chờ bóng. Khi một người có bóng, bốn, năm người còn lại đứng yên hoặc chạy về phía bóng, dồn cục lại. Người cầm bóng không có ai để chuyền, đành tự đi bóng.
Mấy thói quen đơn giản giúp đội phong trào chơi khác hẳn:
- Tạo góc chuyền. Khi đồng đội có bóng, di chuyển ra chỗ có đường chuyền thẳng, không có chân đối phương ở giữa.
- Chạy ngược hướng bóng. Khi mọi người dồn về một phía, người chạy sang phía bên kia thường là người trống nhất.
- Chạy để kéo người. Nếu bạn đang bị kèm, chạy đi chỗ khác mang theo người kèm, để lại khoảng trống cho đồng đội.
- Nói bằng miệng. Gọi tên, chỉ tay, báo "trống" hay "có người sau lưng". Sân nhỏ thì lời nói là đường chuyền đầu tiên.
Góc nhìn hôm nay: kiến tạo không chạm bóng
Ngoài sân bóng, những pha chạy mồi có ở khắp nơi. Người đứng ra hỏi câu khó trong cuộc họp để người khác dám nói ý của mình. Người nhận phần việc tẻ nhạt để đồng nghiệp có thời gian làm phần cần sáng tạo. Người anh chị trong nhà gánh bớt việc nhà để em có thời gian ôn thi. Họ không có tên trong kết quả cuối, giống như người chạy mồi không có tên trong bảng kiến tạo.
- Chạy thật, dù biết có thể không nhận bóng. Pha chạy nửa vời không lừa được ai. Giúp đỡ nửa vời cũng vậy.
- Nhìn khoảng trống chứ không chỉ nhìn bóng. Thay vì hỏi "việc nào đang nổi", hãy hỏi "chỗ nào đang thiếu người".
- Ghi nhận người chạy mồi. Khi nhóm thành công, hỏi xem ai đã mở đường cho người ghi bàn. Một huấn luyện viên giỏi xem lại băng hình để tìm những người này; một người dẫn dắt nhóm giỏi cũng nên làm vậy.
Muốn tập mắt nhìn, hãy xem lại một bàn thắng trên băng hình ba lần: lần đầu theo bóng, lần hai theo người ghi bàn, lần ba theo những người không chạm bóng. Lần thứ ba thường là lần thấy được nhiều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Chạy chỗ không bóng là gì?
Chạy chỗ không bóng là di chuyển khi bóng không ở chân mình, để nhận bóng ở chỗ trống hoặc kéo hậu vệ đối phương đi. Đây là phần lớn công việc của cầu thủ trong một trận, vì mỗi người chỉ có bóng tổng cộng vài phút.
Chạy mồi (decoy run) là gì?
Chạy mồi là pha chạy nhằm kéo hậu vệ đối phương theo mình để đồng đội có khoảng trống, dù người chạy biết mình có thể không nhận được bóng. Pha chạy phải đủ thật để hậu vệ tin và bám theo.
Raumdeuter nghĩa là gì?
Raumdeuter là từ tiếng Đức, tạm dịch "người đọc khoảng trống", được Thomas Müller dùng để tự mô tả vai trò của mình. Từ này chỉ những cầu thủ giỏi nhìn ra và chiếm khoảng trống hơn là rê bóng hay sút xa.
Chạy chồng biên (overlap) là gì?
Chạy chồng biên là khi hậu vệ biên chạy vòng ra phía ngoài đồng đội đang cầm bóng ở cánh. Pha chạy này tạo thế hai đánh một với hậu vệ đối phương và mở thêm một hướng chuyền.
Một cầu thủ chạy bao nhiêu km mỗi trận?
Ở các giải chuyên nghiệp, cầu thủ ngoài sân thường chạy khoảng 10 đến 12 km mỗi trận, tuỳ vị trí và lối chơi. Gần như toàn bộ quãng đường đó là chạy khi không có bóng.
